Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/patrologiaecursu96mign
PATROLOGI^
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSAUS, INTEGRA, UNIFOKMIS, COMMODA, OECONOMICA,
mmW SS. PATRIJ«,DOCTOK[IN SCUiPTOItllNOlJE ECCLIJSIASTICOKUM,
SlVIi LATINOIUJM, SIVE GU^tCOKUM,
QUI AB yEVO APOSTOUCO AD TEMPOHA CONCILII THIDENTINI [ANN. lo4o) PHO LATINIS, ET CONCILII FLORENTINI (ANNO. 1439j PRO GR/ECIS FLOIWERUNT :
RECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIUM QU^ EXSTlTliRh: MONUMENTOUUM CATHOLIC.E THADITIONIS l'Elt QUINIJECIM PKIMA
ECCLESI/E S.ECULA ET AMPLIUS,
JUXTA EDITIONES ACCUBATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCHIPTIS COLLATAS, PEHQUAM DILIGENTEB
CASTIGATa; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VAlillSQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLIiSlBATA ; OMNIBUS OPERIBUS
POST AMPLISSIMAS KOITIONES QU^ TRIBUS NOVISSIMIS S^CULIS DEBENTUR ABSOLUTAS, DETECTIS, AUCTA ; INDI-
CIBUS PABTICULAKIDI S ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUKNTI BUS,
DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXIUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PaGINARUM
MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFIGANTI BUS, ADORNATA; OPEBIBUS
CUM DUBIIS, TUM APOCRYPIIIS, ALIQUA VRRO aUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM
POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;
OUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET 01'ERUM, ALPHABETICIS, CHHONOLOGICIS, STATISTICIS,
SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE KELIGIOMS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGICUM, cano-
NICUM, DISCIPLINAHE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SIN ULLA EXCEPTIONE ; SED PR/ESEBTIM DUOBUS INDICIBUS
IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTEHO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS talisvk
PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATBUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, IiN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO
intuitu conspiciatur; altero .SCRIPTUR.^E SACR^, ex quo lectori comperire sit obvium quinam
PATHES ET IN QUIBUS 01'ERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBROBUM S. SCRIPTUR/E vebsus, a
PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, GOMMENTATl SINT :
EDITIO ACCUHATISSIMA, C/ETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUH CHAHACTERUM NITIDITAS, CHABT/E
QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PEliFECTIO COBHECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FOBMA
VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SllilQUE IN TOTO PATBOLOGI.C DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS,
PR/ESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METIIODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTOHUM OPUSCU-
LORUMQUE HACTENUS HIG ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTHA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD
. . OMNES ^TATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES LATINA PRIOR,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLt: LATIN^ A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III :
ACCURANTE J.-P. MIGNE,
Bibliotliecte cleri iiniversse,
SIVE CURSUUM COMPLBTORUM IN STNGULOS SCIENTI/« ECCI.ESIASTIC.E RAMOS KDITORB.
fATROLOGIA, AD INSTAI) IPSIUS EC:CLESI/E, IN DUAS PARTES DIVIDITUR, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GR/CCO-LATINA. LATINA, jam PENITUS EXARATA,QU0AD PHIMAM SEHIKM VIGINTI-QUINQUE ET DUCENTIS VOLUMIMDUS MOLESUA STAT,M0XVE POST PERACTOS INDICES STABIT, AC QUINQUE-VIGINTI-CENTUM ET MII.LE FKANCIS VENIT. GR.BCA DUPLICI EDITIONE TYPIS MANDATA EST . PRIOR GH/KCUM TEXTUM UNA CUM VEHSIONE LATINA LATERALIS AMPLECTITUR, ET AD NOVEM ET CENTUM VOLUMINA PEHVENIT, SED SINE INDIGIBUS; POSTEIilOR AUTEM HANC VERSIONEM TAMUM EXIIIBET, IDEOQUE INTRA QUINQUE ET QUIN- QUAGINTA VOLUMINA RETINETUR ; UTHAQUE VIGESIMA QUAHTA DIE DECEMBRIS lhi60 0MNINO APPAKUERAT. UNUMQUODQUE VOLUMEN GU/t:CO-LATINUM OCTO, UNUMQUODQUE MEHK LATINUM QUINQUK FRANi:iS SOLUMMODO EMITUR : UTROBIQUE VEKO, UT PRETII IIUJUS BENEFICIO KKUATUH EMPTOH, COLLKCTIONEM INTEGRAM SIVE GK.€:CAM SIVE LATINAM, 326 VOLU- MINIBUS PRO AMPLIOHI EDITIONE ET 272 PKO MINORI ABSQUE INDICIDUS CONSTANTKM, COMPARET NECESSE ERIT, SECUS ENIM CUJUSQUE VOLUMINIS AMPLITUDINKM NECNON KT DIFFICULTATICS V ARI A PRETIA /EQUABUNT'. ATTAMEN, SIQUISEMAT INTKGHE ET SEORSIM COLLECTIONEM GH^CO-LATIN AM, VEL KAMDEM EX (JR/KCO LATINE VERSAM, TUM QUODQUE VOLUMEN PRO NOVEM VEL PHO SEX FRANCIS OBTINEBIT. IST/E CONDITIONES SERIEBUS PATKOI.OGI/E ^ONniM EXCUSIS APPLICANTUR.
PAmOLOGIJE L.iTlN^ TOMUS XCVl
S. HILDEFONSUS, S. LEODEGARIUS, S. JULIANUS, S. LtlLLUS, S. BEATUS ; LEO II, BENEDICTUS II, JOANNES V,
ADRIANUS i; CVRICIUS, IDALIUS, FELIX, ELIPANDUS, FELIX ALTER, IIETERIUS, RACHIO, ANGELBAMNUS, MAUCUS;
ISIDORUS, ABKDOC, ETHKLVOLFUS, GARNERIIS; PKTRUS, CONSTANS; VICBODUS, CATULFUS,
ALIIQI;e S/ECULI VIII AUCTOHKS ANONVMI, NECNON EJUSDEM S/ECULI monumenta ecclesiastica et selecta.
EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM,
IN VIA DICTA D\iMBOlSE, OLIM PROPE PORTAM LUTETLE PAIUSIORUM VULGO D'E!SFEB
NOMINATAM, SEU PETIMIONTBOUGE, NUNC VERO INTRA MOENIA PARISINA.
186-2
AVIS IMPORTAMT ^^
3. 0 9 A,
h'apris iiiie cWs lois iiiox idciitiellos (iiii rcgisseiit lc mondc, raronoeiit lcs (riivrcs ;iu-dessiis dc rordiiiairc se font sais coiitrailirtidiis phis nii inoiiis fortes ct niiinbrcuses. Lcs Aleliers Callioliqiies iie poiivaicnt i.'ii<'r<! ecliapper a ce cachel iliviii dc lciir iitililc. Taiilot oii a iiitj lciir existoiice ou leiir iinportaiice ; taiitot oii a dit qirils ctaiciit fcnnes oii iiuils allaieiit lcirc. (^ciiciidaiil ils poiir.Miivciit luur carricrc depiiis '■21 ans, ct les |iro(liictioiis ipii (.ii sorlent dcviciinciit dc pliis cii plus ^-ravcs et soi^'nccs : aiissi parait-il ccrlain (pfainoins d'(!venciiicnts qu"aiiciiiic pnidciice huniainc iic saurait i.rcvoir iii cmpi-chcr, ccs Atdiers iie se fcrnieront qu<5 qiiaiid la IHlilinllicquc dii Clfrgi' sera tcriniiice cii scs 2,000 voliiincs iii-i". Lc passe parail un siir ^'araiit de Tavcnir, pcjiir ce iprii y a a espcrer ou i». craiiidre. Ocpeiidaiit, parnii les caloinnies anxqiielles ils sc soiit trouvi^.s cn butte, il cii csl deux qui ont et<i couti- iiuellcincnt rcpctccs, parce qu'ctant plus capitales, lcur clTct entraiiiait plus de consiJipiciMMis. I)e petits et ignares concurrciits se sont ([oiic acliarii(is, par leur correspoiidance ou lcurs voyaj^ciirs. a repeterpartoiit que iios Edilions elaicnt nial corrij.'(ics et nial iin[iriniees. ^'e pouvant attaijucr le foiid dcs ()uvra,u'es, ipii, pour la pliipart, iie soiit quc lcs clicfs-d'(i'uvrc dii (iatliolicisnie recoiiiius pour tcls daiis toiis les tciups et daiis tous les pays, il fallait bicn se rcjeler siir la forinc daiis cc qu'elle a de pliis s6ri(U.v, la corrcction et rimpressioii; eu efret, les chefs-d'ueuvre ineme iranraicul qirune deinivaleur. si le lcxte en etait iiicxact ou illisihle.
II est ircs vrai qiic. dans lo principc, uu succes inoui daus les f.istes de la Typojrraphic ayaiit force TEditeur de recoiirir aux niccaiiiipies, aliii dc marclipr plus rapiiicnicnt ct de doiiiicr les oiivraf,'es a moiiidre p^-ix, (jiiatro volumes du doublc (.'«/(/•.v (/'y:(V77H/(' saiiile cl de Tlieoloyie fiireiit tirus avcc lacorrcction iHisuftisai:tc doiiiiee daus lcsimpri- mcries a prcsqiic toiit ce qui s'e(lite; il est vrai aussi ([u'iiii ccrlaiii iiombrc (i'aiitrcs voliimes, apparteiiant a diverses Publicaiioiis, fiircnt imprimes ou trop noir ou trop liiaiic. Mais. depiiis ces teiii[is eloij,'ncs, les mccaiiiques ont cede lotravail aux presscs a hras, ct rimprcssion qui en sort, saiis eirc dii liixc, attemhi i[iic le luxe jurerait dans des <iu\raj,'es d'iinc tclle natiirc, cst parfaitemcnt coiivcnahlc sous tous les rapporls. Qiiaiit a la correction, il est defait quelle irajamais et(? portec si loiii daiis aucuiie edilioii aiuticnnc oii coiUemporaine. Etcommeiit eii serait-il autrement, apriJs touttsles pcines et touies les dcpenses qiie uous suhissons poiirarriver ii purger nos epreuves de toutes faut.!S? Lhabitiidc. cn typojjrapliic, uK^ine dans les meilleures niaisons, est de ne corri^^er que deux epreuves et d'en confercr iine troisicine avec la secoiide. saiis avoir prepare en rien le maniiscrit de Tauteur.
Dans le.s Ateliers Catli<diqiies la differeuceest presque iiicoinmeusiirable. Au moyen de correcteurs blanchis sous le harnais et doiit le conpdicil typographique est saiispitic poiir lesfatiles, on commcnce par preparer Li copie d'iJD boui a Tautre saiis eii excepter uii seul mot. On lil eiisiiite cn premi(>re epreuve avec lacopic ainsi [ireparee. On lit en seconde de la meme maniere, mais en Ccjllalionnaiit avec la [ircmicre. Oii fait la menie chose eii ticrce, encolla- tionnantavec la seconde. On agit de mcine en quarle, eii collatioiinaiit avec la tierce. On renouvelle la meme opii- ratioii en quiiite, cn collationiianl avec la qiiarte. (jes collatioiiiiemeiits oiit pour biit do voir si aucuiie des faiites sigualees au bureau par MM. les correcteurs, sur la marge des (ipreuves, n'a echappc a MM. les corrin-eurs sur b inarbre et le metal. Apres ces cinq lectures cnticreH contr("ilees Tune par raiitrc, eteii dehors de la preparation ci-dessiis menlicnnee, vieut unerevision, et souveiit il eii vieiit deux ou trois; puis Ton cliche. Lc clicha^fe opere, par consequeiit la (lurctc du texte se trouvant iinmohilisee. on fait, avec la copie, uiie nouvclle lecture d'uii bout dc Te- preuve a Tautre, on se livrc a iiue uouvelle revision, et le tirage n'arriv.; ((iraprijs ces innombrahles precautions.
Aussi y a-t-il a .Moiitrougc des correcteiirs de luutes Ics nations et eii plu3 grand nombre que dans vinjjt-cinq imprimcries de Paris reuiiics! Aussi eufore, la correctioii y route-t-cllc aulant quc la composition, taiidis qii'ailleurs elle ne coute que le dixicme! Aii>si eiilin, bien qiu; las^crtioii puissc paraitre lemijraire, rexactilude obteiiiie par taiil de frais et de soins, fait-clle que l.i plupart des Editions des Ateliers Catlioliqiies laissent bien loiii derriere elles cclles nnime dcs celebres l((jn(!diclins Mabillon et Montfaucon et des celcbres JiJsuites Petau ct Sirmond. Qiie l'on compare, eii cfTet, n'importe quelles feuilles de leurs editions avec celles des nijtres ((ui leur correspondent, cii grcc comme eii laiiii, oii se convaiucra quc ['iiivraisemblable est une r^ialite.
D'aillcDrs, ces savants eminents, plus preoccupes du sens des textes que de la parlie typographique el n'etant point correcteurs de (irofession, lisaieiit, non ce que porlaient Ics epreuvcs, mais cc qui devait s'y trouver, leur haiitc iiitcllii^euce suppl(;ant aux fautes de reditiuii. I)c plus Us IJeiiediclins, comme lesJesuiles, operaieiil piesque toujours sur dcs manuscrits, cause pcrpeiuelle dc la multiplicile dcs fautc5, pendant ((ue les Ateliers Callioliqnes, dout le proprc cst surtout de ressusciter la Tradilioii, ii'op(.'rciU le phis souvenl quc sur les impriuKis.
Le li. P. Ue Ihicli, Jesuitc Bollandiste de Bruxclles, nous ecrivait, il y a quel((ue temps, iravoir pu trouver en dix-hiiit mois d'etude, iine seiile faute dans notre Patroloijie laliiie. M. I)eiiziii,;'er, professeur de Tlieologie a rUoi- versite de Wurzhoiir!,', ct M. Hcissmaiiii, Vicaire (jeneral de la m6ine ville, noiis maiidaicnt, a la datc du 19Juillet, n'avoir pii egalcment siirprcndre une seule faule, soit daiis lc latiii soit dans lc jjrec dc iiolrc doiible Palrologie, Enfin, lc savant P. Pitra, Benedictiii de Solesme, etM. Bonetty, dircctcur des Aiinales de pliilosopltie clirdlienne. mis aii d(ifi de nous convaincre d'uiie seule errcur tyjioijrapliiquc, oiit cle forces d'avoiier ((uc iious navious pas Irop presumij de notre parfaite '•orrection. Dans lc (;ieri,'e se trouvciit de bons latinistes et de bons liellenistes, et, ce qui est plus rare, des hommes tres posilifs et tres pratiqucs, cli bien ! nous leur promettons une prime de 25 centimes par cliaque faute qiTils decouvriroiit dans iTimporte lequel de nos volumes, surtout dans les grecs.
.Malfirc cc qui precede, TEditeur des Cours complets, senlaut de plus eii plus rimportancc el meme la necessite d'une correction parfaite pour qu'un ouvrage soit veritablement utile et estimabie, se livre depuis pliis d'un an, et est resolu de se livrcr jusqira la fin a iine operation lonii;uc, piiiiible et couteuse, savoir. la revisioii entiere et universelle de ses iiinombrables cliches. Ainsi chacun dc ses volumes, au fur et a mesure qiril Ics remetsous presse, est corrige mot pour mol d'un bout a Tautre. Qiiarantc hommesy soiit ou y seroiit occupes pendaut 10 ans, etune soramc qiii ne saurait (itre moindre d'un demi-million dc francs est consacre(5 a cet important controie. De cette maniftre, les Publicatious AesAteliers Catlioliques, qiii deja se distiiiguaieiit entre toutes ()ar la superiorite de lcur correction, n'auront de rivales, sous ce rapport, dans auciin temps ni daiis auciiii pays; car quel esl rediieur qni pourrail et voudrait se livrer APKES (^OLP a des travaux si gi^'antesques et dun [irix si exorbilant ? II faul certes etre bien penetre d'uiie vocatiou diviiie a cet eflct, poiir ne reciiler ni dcvant la peine ni devaiit la depense, surtout iorsque l'Europe savanle proclame qiie jamais volumcs iroiit ete editcs avec tant d'cxaciitude qiie ccux de la Bihliollt^que uiiiverselle du Clergt?. Le present voliime est du nombre de ccux revises, et tous ceux qui le seronl k Tavenir purteront cettc note. En cons(;quence, pour juger les productioiis des Ateliers Catlioliques sous le rapport de la corrcctioii, il ne faudra preiidre que ceux qiii portcroiit eii lete l'avis ici trace. iNoiis nc reconnaissons qiie celte edition et celles qui suivroiit sur uos planches cle mclal aiiisi corrigees. On croyait autrefoisque la stereotypie immobilisait lcs fautes, attendu qiTun cliche de metal n'csl point elastiqiie; pas du tout, il introduit la perfection, car on a trouvt' le moyeii de le corrigcr jiisqu'a extinction de fautes. L'H(;brcii a ete rcvu p.ir M. Drach, le Grec par des (irecs, le Latiii etle Fraucais par les prcmiers correctcurs de la capiialc en ces langues.
Nous avons la consolation de pouvoir iinir cet avis par les reflexions suivanics : Eiifin, notre exemple a fiiii par ebranler les grandes publications cn Italic, en Allcmagns, en Bclijiqiic el en Krance,par [as Canons qrecs At Rome, le Gerdil de .Naples, le Saint-Tliomas dc Parme, ['Enci/clopfylie religiense Ao Miinich. le recueil des dMarations des rites de Bruxclles, lcs liollandistes, le Siiarez ct le Spicil/ge de Paris. Jusqn'ici, on n'avait su r(;imprimer que des ouvragcs de cunrte halcine. Les in-4°, oii s'ei)gloiitissent lcs in-folio, f:iisaienl pcur, et on n'osait y toucher, par crainte de se noyer dans ces abiraes sans fond et saos rives; mais on a fini parse risqiiera nous imiter. Bien plns, sous notreimpulsion, d'autres Editeursse preparentau liullaire univcrscl, aux bi'cisions de toutesles Congr^gatmi.s, a une Itiograpliie et a uiie Histoire generale, clc. Malheureuscment, la pliipart des editions (ieja faites ou qui se font, sont sans autorit(i, parce qu'elles sont saus cxactitude; la coricction scinble eii avoirete faite par desaveugles, soit qu'on n'en ait pas senti la gravitij, soit qu'on ait rccule dnvaiit les frais; mais patience! une reproduction correcte surgira bient(5t, ne fiit-ce qu'a la iumiere cles ecoles qui se sont faites et qui se feront encore.
SANCTORUM
HILDEFONSI, LEODEGARII,
JIILIANI,
TOIETAM, ALGISTODDMENSIS ET ITERIMI TOIETANI EPIStOPORl]]»
OPERA OMNIA
Al) PU/ESTANTISSIMAS KRANCISCI DE LOIIENZANA, IIISPANUHUM PKIMATIS, I). MABILLONII, ETC,
EDITIONES IIECOGNITA ET EMENDATA.
INTERMISCENTUR
LEONIS II. BENEDICTI II, JOANNIS V, ADRIANI I,
SUMMOKUM PONTIPICUM,
INECNON
CYRICII, IDALII BAUCINONENSIS, FELICIS TOLETANI, SANCTI LULLI MOGUNTINI,
ELIPANDI TOLETANI, KELICIS UUGELL., [lETEIUI UKAMENSIS, S. BEATI PUESBVTERl,
RACIIIONIS AUGENTINENSIS, ANGELRAMNI ITEM AUGENTINENSIS, VVICBODI,
SCRIPTA QVJE SUPERSUNT UNIVERSA.
SEQUUNTUR
fl^ClJL.1 ¥111 AUCTORE!$ ^MMl IMCERTI,
NKMPE
ISIDORUS PACENSIS AREDOG ET ETHELVOLFUS, ABBATES HIBERNI, PETRUS ARCHIDIACONUS, CATULFUS;
QUIBUS SUCCEDUNT
.%I%OnYill I:T ill€»MlIlBi:ilTA l^CCl^EISlitfi^TlCA f^i:i.i:iTA
EJUSDEM S/ECULL
ACCURANTE J.-P. MIGNE,
BIBLIOTHEC.C CLERI UiVIVERSiC:,
SIVE CUUSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTI.-E ECCLESIASTIC E RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 8 FRANCIS GALLICIS.
EXCUDEBATUR ET VENIT APUD L-\\ MIGNE EDITOREM,
IN VIA DICTA D'A}IBOISE, OLIM PROPE PORTAM LUTETI.E PARISIORUM VULGO fi'f:AF£/i NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE, NUNC VERO INTRA MOENIA PARISIiNA.
1862
ELENCMUS
AUeTOKUl?! ¥/W OPEVLDM ^UI IIV lltlC' TOl?IO XIVI COIVTIIVEWTUK.
CYKICIliS, IJAHGINONKNSIS EPISCOPIS.
Plolilia hisloriru in Ij/riciiiin. col. 9
Epistola;. 'J
S. HILDKFONSUS, TOLETANUS EPISCOPUS.
l\'otilia hislorica. 9
\ita S. Hil(lef'on.si, Toletani episcopi. 41
De Virginilate perpetuaSS. Maria», adversus tres
inlideles. •'>3
De co);nilione Baptismi. 111 Dc itinere deserti, quo pergilur post Hai)tismuni. 171
Epistohf. 191
De Viris illustribus. 195 Appkndices.
I. — Opera dnl/ia.
De Partu Virginis. 207
Fragmenla de Partu Virginis. 227
Sermones. 23o
II. — Opera S. Uildefonso supposila.
Libellus de Gorona Virsjinis. 283
Continuatio Ghronicorum R. Isidori. 317
Epigraramata. 323
S. LEODEGAKIUS, AUGUSTODUNENSIS EPISCOPUS.
Kotitia historica. 329
Yita S. Leoderfarii, auctore Ursino abbute. 335
Vita nltera, auctore anoni/mo. 345
Kpistola coiisolatoria S. Leodei^arii ad matrem
suam post obilum gerinani sui Gaireni. 373
Synodalia Pra'Cepta quasdam. 377
Testamentum. 379
LEO PAPA II.
Nolitia historica. 383
Epistolui. 387
BENEDIGTUS II, ROM. PONT.
Notitia hislorica. 421
Epistolae. 423
JOANNES PAPA V.
Notilia hislorica. 425
Exemplar divinge jussionis Justiniani Augusti ad Joannem Papam directa; in confirmationem Sy- nodi VI CP. 425
S. JULIANUS, TOLETANUS EPISGOPUS,
necnon
IDALIUS i:t FELIX BARGINON. et TOLET. episcopi.
Notitix historicx. 427
Vita seu Elogium S. Juliani, auctore Felice Tole-
tano episcopo. 443
IIpo-j^voxyTty.wv futurj sa'culi Libri tres. 453
I. — De Origine humaiia^ mortis. 4H1
II. — Quomodo se Aiiima,' defunctorum liabeant
antc Rcsurreiitionem corporum. 475
III. — De KesurreclioQe. 497 I)e tribus Capitulis Liber apologeticus. 525 De Comprobatione ^liiatis sexta Libri tres. 537 'Avxiy.£i|jLEvtov, hoc est, Gonlrapositorum sive
Gontrariorum in speciem utriusque Testamenti
locorum Libn duo. 585
Commenlarius iii Nalium prophetam. 705
Operationes, qua; in Missali, Mozarabico reperiuntur. 757 Historia rebellionis Pauli adversus Wambam Go-
thorum re^'eni. 7.59
Appendix priina.
Chroiiica regum Wisigolhorum. 809
Carmina apologetica. 811
Epitaphia. 813
Appendix secunda.
Idalii Epislola; dua;. 815
S. LULLUS, MOGUNTINUS EPISCOPUS.
Notitia historica. 819
Epistola;. 819
ELIPANDUS, FELIX, HETEUIUS,
ToLETANus, Urgellensis, Uxamensis, episcopi,
ET S. BEATUS, presbyter.
Notilia historica. 847
Elipandi Epistolae. 859
Felicis Gonfessio fidei. 881
«87 893
S. Beali Vita, aiictore anonymo.
Heterii et S. Bcati ad Elip.iiidum Epistola.
BAGHIO, AHGENTINENSIS EPISGOPUS. Inscriptio Codicis continentis Canoiies Goiiciliorum et Docrcia l*ontificuiii, qiiem scribi jussit Bachio, ann. 788. 1029
ANGELKAMNUS, METENSIS EPISCOPUS.
Notitia historica. 1031
Collcctio Ganonum ab Angelramno adunata et
Adriano PP. oblata. 10.33
Capituhi ab Adriano Papa Ingilramno iradita,
quaiido pro sui iiegotii causa agebatur : —
J. Sirmondi ; Antonii Augustini, Tarracoii.
episc. ; Antonii Pagi Observationes et Nota'. 1055
Angelramni Donationes qua^dam. 1097
VIGBODUS. Notitia historica. 1101
Qurestioiies in Octateuchum. 1101
ADRIANUS PAPA I
Adriani Papm I Vita. 1167
Epistola-. 1203
Epistola metrica ad Carolum regern. 1241 Bulla Adriani, qua confirmat Argentinensis dioe-
cesis partitioiiem in septem archidiacoiiatus, etc. 1243
S^CULI VIII AIJCTORES ANM INCERTl. ISIDORUS PACENSIS.
Notilia historica. 1245
Chronicon. 1251
abedog et ethelvolfus, abbates.
Notilix hisloricse. 1279 Gapitula selecta ex antiqua Ganonum collectione
facta in Hibernia sa-cuio circiter viii. 1281
Ganones Hibernenses, 1311 EthelvoUi Garmende Abbalibus et Virispiiscoenobii
S. Petri in insula Lindisfarnensi. 1327
MARCUS, IDKONTINUS EPISCOPUS.
Hymnus in Magno Sabbato. 1345
PETKUS AKGHIDI.\GONUS. Qua;stiones in Daiiiel em prophetam a Petro eno-
data'. 1347
CATULFUS. Instructio epistolaris ad beatuni Garolum regem. 1303
CONSTANS SAGERDOS. Tractatus de passione B. Emmerammi martyris. 1367
GAKNEHIUS ABBAS.
Legatio ad regem Aistulplium. 1369
ANONYMI S/ECULI VIII.
I. — Incerti ad Pippinum regem Epistola. 1373
II. — Epistola moiiachi ad abbateiu. 1373
III. — Gommonitorium cujusque Episcopi ad Sa- cerdotes, etc. 1375
IV. — Tractatus utrum aniin;c de humanis corpo- ribus exeiiiites iiiox deducantur ad gloriam vel
ad pcfnam, etc. 1379
V. — Eijislola ciijusdam, Quid sil Geroma. 1385
VI. — Apparitio S. Michaelis archangeli in monte Tumba, in Gallia. 1387
VII. — Gesta D. Dagoberti, regis Francorum, scripta a monacho cuMiobii S. Dionysii anonymo,
sed coiilemporaneo. 1395
VIII. - Gesta regum Francorum, e Gregorii Turon. Historia et aliunde desumpta, usque ad Theodo ricum II perdurta.
IX. — Ghronicon episc. Melensium.
S/ECULI VIII MONU.MENTA ECCLESIASTICA.
Expositio Missse Romana;, auctore anonymo. 1481
Pippiiii el Carolomanni Diplomata, uecnon qiio- rumdam inter illuslriores Francos ct Germanos sa'C. vni Moiuimenta selecta. 1501
liidex Kenim. ^^^^
Parisiis. — Ex Typis J.-P. MIGNE.
1421
1465
^sSi
ANNO DOMINl DCMII.
CYRICIUS
BAKCmONENSlS EPISCOPUS.
NOTITIA HISTORICA IN CYRICIUM.
(Ex Fabricio Bibliolh. mcdiffi el inf. Lat.)
CyriciusslveQuiricius (C.vcoSyricius), episcopus A quas liabes Edi lonis novsc ^«'"o" - P-S- ^ *' fi"«;- Uarcinonensis in Hispania circa annum Chrisli Gti2. daLiores ex Codsce IJarcienMano. Pnore episiola Cy- f.uius cpistolas duas ad iJildefonsun. Toiclanum cum ricius Ilildefonso gralias af;it pro opcre ipsius deVii- Hildefonsi responsionibus edidil ex Corlieiensi Codi- ginilate sandoe Maria: conira Jovuuanum el HelM-
ce Lucas Dacbcrius lom. 1 Spicilegii , pag. 308, 511, diuiii
CYRICII EPISTOL/E,
EPISTOLA CYRICII AD TAIONEM EPISCOPCM.
(Vide PatroIogiK lom. LXXX, col. 7^29, inter Opera Taionis cpiscopi.)
EPISTOL.E DVM CYRICII AD SAmCM HILDEFONSUM, TOLETANLM EPISCOPUM.
<Yidc infra, inler luijus sancti Opcra subsequcniia.)
ANNO DOMINI D'C1.XIX.
SANCTUS HILDEFONSUS
TOLETANCS EPISCOPCS.
NOTITIA HISTORICA IN S. HILDF.FONSUM.
(Sx A'itoiiia, Uibliolli. veu Uisp.)
I. Saoctus Hildefonsus, Tolciainis antistes, suh re- B Plane ca qua? de rebus sancie ac laudabiliter ab eo
gibus Cindasvinilio et Reccesvintho niaxime floruit, gestis dicuntur, conservantque libri rccenliores, om-
«jjus postremi « nono anno (ul Julianus ait, episco- nia e duobus ccleberrimi sui temporis viri encomiis
pus cl ipse Toletanus, in brevi ejus elogio) ascitus derivata sunt ; quorum auclores fuere, prioris qui-
in ponUncalum, novem anniset duobus fere mensi- dem Julianus is quem diximus posl Qiiiricum Hildc-i
bus clarus habitus, vila; merilis et (a) relcntationc fonsi successorem Toieianus anlistes, oi qucm
rcgiminis, expieto octavo deciino ejusdem principis descripsit co.xvus; posterioris Cixilla (c), etipseali-.
anno, X Kalendarum Fcbruariarum, viam univers?e quando, boc est sub Maurorum tyrannido, ejnsdem'
camis fuit ingrcssus. » Ordinatus igilur anno 659, Ecclesi.ie prrcfectus, qui e coocvis an !ivii. Nonnihil
ad superos abiil anno 669, die Januarii 25, ad quem etiam sancti Eugenii III qucedain carmina pnvstant.'
diein referlurcjusmemoria in Romario .Martyrologio; Luitprandum, Jtiiianninquc, et si quos alios pseudo-)
quam el reperiri apud vctuslissimiim Adonis Marty- nymosadoral ca;ca noviorum supersUiio, paritcrcum
rologii cxemplar Joannes Mabillonius prodit (b). his habcri debere auctores sumus, qui nec unius
(a) Alias, 1'cnerntfoHc, sed nihil mutandum ; re^c/j- ant ineuntis xin, Codcx hunc tituluin prxsefcrt :
tntio pro retentione, frequeniativum pro simplici. Incipit Vittt vel gesta snncti Htjldefonsi episcop} Tolr-
Sic alibi rcno/arc pro «o/flre ; releinperare pro /<?m- laneiisi sedis melropolitam a hcato Elladin episcoro
perarc in Montano. ejusdem tirbis, cdita dccimo Kalendis Febroarii; cm
(6) In Actis sanctorum Bcned., sa^c. ii, in Vila consonal Yaiicanus olimChrislina; Suecorum rpgin;c, sancti Hildefonsi, pag. 516, litt. d, in notis. r> n. 563, et Galliaruin regis alius, t. III, pag. 269, ii.
(c) Hildcfonsi Vitain Cixilani assertam, ct cum plu- ' 2559. Falso. Litcm vcrlx) dirimit j^miliancnsis-Codcx
ribus Codicibus collalain vulgavit cl. Florezius, t. V, anno Christi 994 cxaratus, in quo, fol. 230, legitur r
a pag. 504, qua; in novissima SS. PI'. Toleianoi-um Incipit \ita vel gesta sancti Hildefonsi Toletani... a
collcctione Matritensi, t. I, a p. 96, sub ejiisdem Cixl- Cixiliani ejnsdem urbis cpiscopo eaita,.elc. bnis nomine reciisa cst. Tolotanus tamcn SvCouli xii,
Pathoi,. XCVl. I^Q t
II
S. IHLDEFOiNSUS lOLKTAMJS KriSCOPLS.
{3
qnideivi sacnili «latem liahent, acqiie ipsi auctorila- tcm oliin uotis pncslare p.)ssiiiil; sed al) ipsis, cuin in ordiiie sno sese coiilinenl, ruiiluo actipcrc contenti esse debeni.
2. Nalum Tolcii e\ nobilissimis pitrcnlibus Ste- phano el Lucia llildclbnsum fama ferl, sub regc iii- inirum Wiltcrico, aimo hujiis sxculi (a) scpliino. Lu- cia soror germana «licitiir fiiisse Eiigcnii III, Tolclani prcsulis, qiii pueruin Hildefonsum, primis a se lilte- ris (b) ac pielatis amore, cuni adhuc ipse in Ecclcsia Tolclaiia, priusquam Ckjsaraugusl* induissct mona- chum, ccclcsiaslico muiierc dislinerclur, iinbulum, ad sanclum Isidorum Ilispalim -disciplinis oinnibus inslruendum remisil. llinc ille evadens qui jain indo apparere coepit, vir omiiibns doclrince et sanctilatis luimeris absolulus, Toleluin rcdiil ; et sub Ilclladio anlistite monachale institutuin in sanclorum Cosmje cl Damiani nionasterio, quod et Agaliense audiit, ojusdcm urbis amplcxus fuit. Ilclladius Leviue ordi- iiem ci conlulil sub vitaj su;c finem, qiii Siscnandi principio, hoc est, circa amium 631 conligit : quod iliidefonsus ipse de liclladio loquens {De Viris illust., ctp. 7 ) sibi tesliraonium pnBstitil. Abbas dcinde cleclus sui monasterii, non allerius (aliis alitcr pla- ccl [Tamaio , I tonto Maityr, Hisp., die 25 Jan., p. 2.'ja et 25Gj ) quod a Juliano aperle dicitur, e mo- iiachoruni praifectiira, Eugenio cjus avunculo, diem suuin obcunte, ad Tolelanae Ecclesiae regiinen invi- nis, principaliijue (uii Julianus idem vocat) violeii- t':X cedens iransfeilur. Abbasadhiic interfuit raona- slcrii Conipiiilensis a sancto Fiuctuoso crccli dola- tioni, sjccuh hujas anno se.vto snper quadragcsimum {Morales, lib. \n, c. 2G); indeTolelaiioconcilio viii, anno quinquagesiino lerlio, necnon el ix, circa an- nuin 657, ul e siibscrip.ionibus conslat.
3. In pontitiiio Tolctano, cui post bicnnium ini- Ijatus credilur, veluti « facula ardens, » ut Cixila loquiliir, « oniiieiu Ilisi^aniam » caslimonire scilicct, prudciili3e,Chrislianjcqueunivers3edoclvin«,heroica- r iinque omnium viriutum radiis « peilustravit. » L'l dignus habitus sit, slupeiulis duobus sibi a Dco colla- lis" beneficiis sii>naiam el consecraiam sui memoriam poslcris transmiltcre. Sacruin cnim celebranli co- lain Reccesvinlho munus, Leocadia virgo et marlyr apparuit, locumqu;^ sepullurai, hacleiius fruslra qu«- siluiu,oslendens, gralias viro sanclissiino pio delensa Deiparce inatris virginitate, quod paulo ante libris edilis pracstilerat, cjus nomine habuil. Cujas niar- lyrissanciissimaj, civis suiie, veli seginentuin (c) cul- lello raptim a regc ministrato ab Hildefonso pneci- sum, servari apud Ovelum in arca sancla reliquiarum conslans fania esi {d). Nec diu i)ost in ecclesiam die festo Exspectalionis partus beat» Mariae virginis ad
feragendum matuiiiuim onicium vcniens, eamdem ilii Dei matrcm in episcopali cathedra sedentein ociilis morlalibus coiispicere, sibique benigBC allo- iji:«nilem auJire; ac de Ihesauro coelesti acceplain volein, qua ipsc in hoc solemni festo solus ulereliir, sii)i porrigentem, adorare promeruit, quod cuin aliis
(«) Sexto vismn Pseudo-Luilprando iii Chionic, Kia 644.
{b) Animadverlit hoc Morales, I. xii, c. 59, confii- nianlquc .\cla Breviarii Asluricensis ins., apud Ta- niaium, 25 Januar., p. 247.
(c) In prosa quadain facti olim officii, quod addu- cil Tamams, p. 260, ganipule regis id raciiim dicitur. Cnuivete de mesa vucabulum esl nostr^ gcutis anti- quatum.
{d) Servalur is cultellusTolcli hodicin aniplisslino illmi. canonicorum coUegii cimeliarchio, summa ejus i)opuli ac vicinorum frequentia ac veneralione culiiis itabilnsque.
{€] .\pud Samnarlbanos fratres in Gallia Chrisliana iii e.iiscopis Laudunensibus, ful, 620, p. 2.
(/■) Fcliciu Sancii Kamirezii rcgis uxor, Alphonsi pareiis, liiia fuii Hilduni Rocicnsis in Gallia coniitis,
A pcr euin a Spirilu sancto peraclis iniraculis retu- iisse sibi Urbanuin el Evantium Cixila tcslatur; quo- rum prior ab Isidoro Pacensi diclus Toletana; Ec- cl!;si;e velcranus melodicus, hoc cst cantor {In Chron. ad irrcmi 757) ; Evantius aulem ejusdcm Ecclesiae archidiaconus, < doclrina, et sapientia, sanc>itatc- qiic ct in oiniii se('unduin Scripluras spe, fide el charilale, ad couforiandam Ecclesiam Dei » Hispa- nam, jain siib captivitate gemenlcm ; uterque clarus. llos auclores Cixila habuit, quorum lestimonio fldcin rei astrueret, qiiantumvis de ea siluerint Julia"us (/« eloqio laudaio) et IsidorusPacensis (/n chron. ad XTain 721 ubi de tlildefonso).
4. Egregic aulem confirmat famam rei ubique vi- gcnlein duodeciini Sicculi scriptor Hcrmannus nioiia- cbus, quem hisloricuin Vossius Ignoravit, dc Mira- culis sanctic Mari;c Laudiinensis (e), in cpistola ad Barlholoniaeum ejusdem Kc<;lc.sia; episcopum. < Cuiu dudiim (inquil) in liispaniamad videnduin gloriosuin
g regem Hildefonsum (Alplionsus hic Aragoni.TC ie\, alqueilem Castelke |:er IJrracam uxorciii) < (/") Fe- lici.Te maierlcnc vcstrai liliuin, profcclus, fclicissi- mum ab co promissum susccpissemus, quod si se cundo ad cum videndum reverteremini, darel vobis corpus beaii Vincentii Levita; el marlyris; nccnon et casulam pretiosissimam quain beata Dci gcnitrii sanclo Hildefonso Toleianoe civiiatis arcbiepiscopo (lederat ob remuncrationem trium libcllorum quos de virginitale sua composuerat, eic. » Sed de hac re ((/) commenlaria nostrorum hominum qua;so adeas, lcctor; ne nos ampluisea qu3e ad hibliDthecai argu- nientum ex Hildefonsi rebus gestis periinet difle- r.!nius.
5. < Scripsit (Julianus ail) qua;i plurimos libros luculentiore sermone polissiraos, quos idem in lol parlibus censuit dividcndos, » id cst :
6. Librnm prosopopixiw imbecillitatis pivpritc, qiii depeidilus fuit.
p 7. De Virginitate sanctw Mariee contra tres infidele$ libelluin. Ilic libi-r priinum, quod sciam, editus cst ab icquc pio ac doclo viro Micliacle Alphonso Car- ranza Valentino, instituli Carinelit'.*rum ; qui qiii- dem, collatis inter se duobus mss. Codicibus, aliero Givgfirii iMirandcnsis Valcnliiii Fidei reruin judicis, allcro Ilicronymianorum Gandiensium, prodire cuin fecil Yalenti;e anno 15a6, in-8*, ita inscriplum : Sanclissimi Patrii nostri Hildefomi Tolttana' Ecclcs ai archiepiscopi libellus de illibala ac perpetua Virgini- tale sanclae ac gloriosa; genilricis Dci Mari;c «vrt TjOtwv «iricTTwv, admsus Ires infideles (haud credimus Gr;eca isla ab Ilildefonso esse, .sed a noviore ;diquo, qui gr;ccissarc importunc [h] voluil) ordlne synony- morum conscriptus. Adjun.vil et Vilain, quam et enii- sii liieronyinus Welanis Lovaiiii anno 1549, cum eodem Iio(i libro. Anno 15.57 a Basiiio Melanin, con- grcgatioiiis Casinensis nionacho, Basilcir;, iii-8% cli:im piiblici juris ilerum facluiu bunc ciimdeni li- belluni scio.
*' 8. Post aliq.iod tempus Franciscus Fcvardeulius
nt cx eo.lem Htrmanno, lib. i, cap. 2, cujiis verba legi possunt apud Sanmarlbanos; unde apparel Su- ril;fc error, qui, lib. i Annal. Arag., cap. .9, FcUciam L'rgcIIi'U'-is (ioinilis nalam fuisse credidif, quein se- culiis fuit HiiMon. Blancas in Aragon.reium coinmen- lai iis, ei Sancio IV rege.
{y) Inlcgcr liujus argumenti liber c.vstat Francisci Portocarrero Josiiilie; laleqiie Pelrus Salazar de Mendoza, in Vita saiicii llilicroiisi. Collegit oinnes Tamaius bac d;c 25 Januarii, (>t 24 seqiienlis.
[h] Ilabetur in Escuriaiensi sx-culi, ul videlur, de- cimi inclinantis Codico, lit. A, piut. i, n. &, bac lu- brica : Hildefonsi Hbellus de Virginitate sanr.tte Ma- riiv AntitrUipistos {{\y\si\o\ Latinis litleris conslal), id est, coW.ru trcs infideles, ordine synoHymarttm cott- scripius, nt non vulgarcm Gnccum epigraphes voca- bulum aniquiiaiem sibi conciliet.
r>
NOTITIA IHSTORICA.
u
Minorifa ciiin aliis HiUlcfuiiso, n<»n ila recte, adjudi- calis, Paiisiis apiMl Nivcirmm, i:il1, el UI-jhmuis, nono voluniine llibiiothrciV veteynm Palruin, lo89, reciidenmt. lnscriplio laincu in liis variat. JSiain quse de illibala eslapudCarraiiKun e/ perpetm Yirr)inita- le, elc, in Fevaidenlii cl Coiislanliiii Cajciani liljris mss. deLmdibui eral beuta; vinjinis Mari(c. In quo- tlam cjusdeni Cajeiani Coiiice annolavit is qui olim exscripseral, « se Goniesanuni abluiiem Udensem (a) iii (inibus Panipiloniai esse, qui lihenter consoripse- ril libelhmi a sanclo lUidefonso Tolelanai sedis epi- scopo duduni {ucMlcntissimeediluiii, iii quo contine- tur de laudc vhginilaus sanctie Mariiv pcipeluaj vir- ginis (b). I Scd infia de liac nota iiciuin.
9. Tres lii iiifideies quinam Aierint, compoHalio ipsa eos argueiilis extra dubinin ponit. Jovinianus iieiiipe Hclvidiusqiie, noli admodum superioris «vi liajresiarchic el a niaximo doriore Hieroiiymo pecu- liaribus libris confutati, ac lerlio loco Jiulajus qui- dani, sect;e suw tanlum appellalus nouiine, hic sis- lunlur, el ex adverso maxiina vi alque inipetu scr- nionis doctrinaHiue iiiipugnantur (c). Priiiuis olini negaverat Mariam Deiparam iii parlu virgineni per- mansisse (rfj. Secundusposlpartumseiuper virginem fuisse. Terluis vero integiitatein in puerpera omiii tenipore sacrilcgns respuebal. Jovinianiim igiiur primo capite {iibellos appellat Ilermanuus monachus «upra adiiuctus), Ilelvidiumaltero.Judaeum lertio, et his qnje tertium seqiiuntur rcfutat. Hic enlm postre- luiis hostis prolligandus fuit majoribus copiis argu- mcntoi'uni, in qii« etiam Jovinianus el Helvidias seorsuin prius impeliti de novo prosternoientur.
10. Vere enim in hoc versari debiiil Mariauic in- tegrilatis lota defensio, ut verum Dei Filium ex ea natiim disputatio slabilirot; hoc enini uno dalo, quis deinde sanus iniiciaretnr potuisse Deuin in clau- stra se pcnotiarc incorruplie malris, atque inde for- matum siliicorpus roque inviolato pudorc virginis in «lias biDiinis oras educere? Hoc ergo inculcandum pro- lixius fuit JudaM) inlideli, quod sectje ejus maxime repugnabat, et per Judici corpus eajterorum Ciecac menlis Antidicomarianiiarum, quomodo Epiphanias in Panario appellat, jugula pelcndmn. Hi cnifn po- Bteriores Christum in ore Christianismumque hal)eii- tes, fere ab omnibus Marix propugnatoribus, Am- brosio pricsertim epistolaruirt , lib. x, epist. 79 et 81, HieroiiyinOque Advcrsus Helvidium , lanquam asseclae Ilcbraiconim dogmatum iraducuniur. Ita
(a) Pfo obhatem lldensein, lego Atbaildensem (sive Albeldensetn) n(tn abbatem, sed monachiim, ejus sii- licet monasierii cui Dulquilus, seu Diikalus, pneerat in (inibns Panipilonint^ E nolis mss. cl. AndrcLe Marci Burridii in lUgia bibliotheca MAlrilensi exslanlihns, qui prinius Constantini Cajefaiii errorem deiexii in SS. irium cpisc. Beiicd. Yit.,p. Ul.
(fc) In SS. trium et>iSc. Beiiedict. ord. Via a Con- stanlino Cajetanoedita, p. 141.
{c) Jovinano hanc h;Bresin sanctus Auguslimis ad- scribit, quamvis sancius Hieronymus in libris adv. eura scriplis non meminerit, ulErosmus nolat iii ar- gamento borum librorum.
(</) Helvidius aflirmabat Deiparamposf edilum Sal- valorem a Josepho cognitam, ut c libro Hicronyuii adv. eum constat, vol. U ejns Oper.
(e) Escurialensis paulo aniea laudaius saeculi ^ Codet, lit. A, pliit. i, u. 9, oxplicans vocem Tria- pislos : « Trcs, inquil, lri;ipisli suut Joviiiianus, Hel- vidius et Jiid.ei. i Comesani autem verba in Codice Tolelano iuecsunl: i Joviniani perlidiam (Hil;U>foii- sus) vulneravit, et pugioiie verissinuc rationis Hcl- vidii errorem desiruxil: Jiuleorum quoqiie duri iam non solum a Slipulatione [Leg. asdinilaiionel angclo- rum et honlinum; sed eliam d;emoiium prulala cofi- fes^ionejugulavit. >
{(') Vix credibile esl Hildefonsum beati.>;sim;e vir- ginis MartX' honori , si qiiis uriqiiam mortalium, ad-
A nempe de his fribus veri hAslibiis hoc libro debella- lis recU: sensil Alphonsus V:izqui'z .'dirahdciisis, de- fjicali judicii ac plurima; docirin:t', Mcicenanoruni sodalis, abbas cura viverel sai!c(;j;Anasiasi;cin rcfrno Siciliaj, conscripto veruaculo libcllo de sancto lliijc- foiiso pjus(|uesciiptis agcns, cap. 4 li!iri iv. Idcni Gabricli Vasquio Jesuita: vcnit iii menlcm in com- uicniarioad terliamsancfi rhom;c partcm, divp. |i|^ cap. H, nisi quod Cherinluin aut Car()ociatcin, qiii ambo satuni ex Jiiscpho ct MariaJcsum domiimm uosirum Juilaica ficrsuasionc oliin docucraiil, ul cx Epipbaiiio 1, Adversus hicreseslibro, ci aliis constal, in pcrsoiia Juda.'! , queiii bic appdbt llildefoiisus, conligi assevcravit. Yerum lucc ejus senlcniia planc iiirpugiiatur cx hiijusmel operis cap. 5 et 4, iu quo- Miin utrii sqiie primipio de diva Virgine aii Ji!d;(;um dicitiir, exsiirpc sive genieipsiuscamesse : quod non l>erKj accommod<is ci qui vcrc non cst Judiijus ori- gine, .sed secla aut hccresl dunlaxat. Ego niagis
g putonon privaluni aliqucm, scd Kvtain scctam Jiid;eo- rum, confliclo sibi ex iis uiio, (jiiem argueicl, tol capilibus ab HiMefon.so refiitari, ^ec aiiier rcctiini sensum habcic cap^tis seplimi vorba luec possunl : i Nain de pasi>.nc, conluiiieliis, cruce, clavis, morle, et scpultura, qu:d libi jam loquar? cum le fccisse illa non dubites. » Et mox : t Quando dc hoinicidio innoccnlis leus leneris, ct hanc iuorlcm ejus a te qui- dem crudoliler illatam , ab iilo aulem sponle susce- ptain, ete. » Quod vidil eliam Gomesanus (t-) illc iranscriplor libri hujus de Virginilate, quo usus est Cajetanus, jani a me vocatus ad (estimonium , sapc- qiie vocandiis.
H. Hi ergo sunt tres illi i!ilid«ilt!s, qu'buscuin in hoc libro C(uigredi voliiit Hiidcfonsiis. Sivc qiiod cx devotiune in beatissimam Dei gcuilriceni novos siin bosles ex veleribus cliam profligalis suscitare voluc- rit, quo siylniu pietalis, veliiii lieciamatores solenl, exerceret. Quo (juidcm voca^sc cum geiiius videiur
p proprius, iit in laiidanlis paiilo iiifia cpistolis <jiis
'-'cJafebit; alsjue item c tcstiuiunio Quirici Darcino- neiisis limc adducendo, et cx Gouusaiii presbylcri vcrbis infra producendis; dcmuiiuiiie ex l(.'stimoiiio Iragmenti de li'ansl;ilionc reliqtiiai um e Tolelo in .4- sturias, quod inferius quoqtic a nobis sistclur, sive quia impudens horuin bairesis novos aliqiios sortita esset, sive in Hispania sive exlra llispaniaui hoc lem- pore sectatores (/"). Piane hauc posieriorem parteni ii qui ficulneis adhaerescunt chioiiicis, inordicus te-
dlctissimum solius styli excrcendi gratia novos sibi hostes e sepulcris exciiare, dcclainalorem([ue in eo argumeiUo agere voluisse, cujiis occasione inflicla olim eidem beatlssim.Te Virgini a Joviniano et Ilel- vidio vulnera omnino vefricanda eranl, iitopporlune moiiel novissimje SS. PP. Toletanorum Edilioiiis Ma- irilensis curator (/h Operib. Hildefons., prclog. t. I, p. 104 ), Nequc id e Quirici ad Hii,icfonsuiu cpislola, nec ex Gomesani nai lationc, r.eque denuim e frag- D meuto translalionis rciiquianim, qu;p noster pro con- jectura sua ;»dducil, ullo modo vjdeiur elici.Iino cum in Hildcfonsi libello lclorum aciem pivccipue ac tan- tuin non niiice iii Juckcos iistenlaiM >iJeam, exislimo rem Hildefoiiso cum Hispanis aul Hispaniensibus ejus sect;e pojuilarihiis fuissc; idque occasione viru- Icnli aliciijus hi bcatissimam Virginem scripli pcr ea forlassis tenipora evulgati. ISec ante Hildefonsuni Isi- dorus in libris Coiitra Judivos; neipic Julianus posl eum Toleianiis in Comprobatione sextoi ;clatis cum larvis, sed cum vcris Jud;cis confliclasse eitislimandi sunt. An verecundiores Hildefonsi ;cyo, qiiani postea fueriul aut eiiani niinc siiit, ejus geniis doctores cre- diinus? A saeculo xii ac deiiiccps ad avorum memo- riain et noslra fere tempoiM horrendas in bealissi- mam Virgiricm infrunito ac pestilenti ore blasphe- mias evomerc nusquam desliiisse, doccnt iios eorum libri l^inyj nitzaehon, nrSN pTm chazok emunah,
W TWifD tholdoth icscH , ct alii , quos coHegil,
«
S. HILDEFONSl-S TOLETANLS EPISCOPUS.
!(5
II buiii. FrequeiUer eiiiin honmi Luilpniiulus ( In \ Cliron., un. <»(tl , n. 101 el 668) ot Jiilianus {In Cliron.,n. 357, 558) iiiciilcare amanl Hildefonsum cuin Thcndio el Heiladio Golliis h?eroti(;is Narbona vcnicnlibus congrcssum scriplis fiiissc. Qiiibiis dcdit findamenliim Uodericus Toletanus, lib. xi de Rcbus Hispania', cap. ull. his vcrbis : « Hiijus temporc cum nclvidius et Pel.igiiis a Gallis venienies plerasquepar- lcs Hispaiiiu; infecisseiit, virginitaiem beal;K Virgi- nis infamantes , bealus Hildefonsus illis occurrens, saci-iruin Scripturanim tcstimoniis, ct lingiia inclli- flua, et gralia in laliiis siiis dilfusa, eorum dogmata confutavit , el ab Hispania confusos abegit. » Quod soquilur Historia geiierulis Alfonso X regi communi- ler attribuia. Neque id leuentibus cum Uoderico e- nixe adversabor; dequo tamen opportunioraliushanc rein expediendi locus paulo poslea occurret.
12. Jam ut conrirmemus aliis teslimoniis hoc opus- culum sancti Hildefonsi essc, AmbrosiusMorales ali- cubi lestalur sc vidisse manu exaraium Codicem, in g quo exscriplus erai hic liber- de virginitale Deipanw virginis, nianu ipsa Atilani Senticoe, siveZamor;«epi- scopi , viri sanctissimi, de quo pra^fixa ibi admonuil wim notula (n). Porro is liber, quo usus fiiit Caje- tanus, peraiitiqiio eo, manuque.exarato, non sine ex- scriploris noinine coii^ignatus veim ad posleros. Ex- slal eiiiin iid raicem adnolalio, utjam indicavimus, proli.vior ea quam ut hic integra referaliir (b); sed qusc id coiitinet Gomesanum abbatem lldensem(c) rogatu Gothiscalci episcopi illac ( in (inibus Painpi- lonix, uljam diximus) ex Aquilania in Gallseciam invisendi sancti Jacobi corporis gratia transeiinlis conscripsissehiinclibellum; eumdeni veroepiscopum transtulisse eiim cx Hispania in Aquitaniam cera 989
( sive anno 951 ) tempore hiemis, diebus coeplis Ja- nuarii meiisis, quibus ipsis diebus obiit Gallicianen- sis rex Uanimirus. Ha;c fere Gomesani notula. Hic cst Uanimirus, scu Uarairus, U Lcgionis rex, qui obiit Jannario rnense anni 950. Quare ad bunc nu- p mcrum reformauda esi tcra , seu annus notuh«, rte ^ r.larissimis refragetur documentis a Morali adductis {Lib. xvi,c. 'iO).
13. Membranaceum aliura Codicem litleris Golhi- cis ante dxl annos exaratum servari ad sanctae Tri- nilalis Toletantim ccenobiiim Hieronymus Higuera leslatiir in notis ad Luilpraiiduui (A(/ an. 668): ncmpe aSalomone archipiesbytero, ut crcdimus To- letano , aera 1105, sive anno 1067, quod idem alibi nionet {Ad an. 937) in iisdem notis (d). Mcminit ejus- dein libri Isidorus Pacensis in Chronico {e) liis verbis : « Qiiod pnenitcnte prresidente tunc sanctis- »imo Hildefonso, mcllinuae os aureiim in libris diver- sis eloquentia», atque de virginitate nostr* domina;
H cum confulationibus edidit Joapnes Chrisloph, Wageiiseiliiis in Telis igneis Satan;e, Altdorfii iNori- corum, 1681. Vide Monitnm in sancti Hildefonsi opc- ra, Edit. noviss. SS. PP. Toieianor., t. I , p. Iu5. Et noslrum , infra , n. 346. Uodericus Toletanus ad Helvidium ct Pelagium [ falso , pro JovinianHin \ id f;iclum refcit, qnem secutus postea fuit cl. Florezius (Tom. V,p.m, n. 112).
(a) Longc hoc Alilani Codice antiquior Uegius E- ticiirialensis est lit. A , pliii. i, n. 9, paulo ante lan- datns, in cujiis fine Icgilur : t In Jesu Chrisli nominc cxplicitus est Codex istea notario Joannes indigno in xra Dcccc, et nonagesiina secunda (seu Christi an- no 954) VIII Idus Martius, regnante rcge Ordonio in Logione. Comitc vero Fredenando Gundisalviz iii Castella. Deo gralias. > Atilanum autcin Zainorense.m ei EccIcsi;E ab anno 990 ad 1009 praefiiisse conslal c Catalogis praeftulum ejusdcm ap. cl. Floreziiim, T. XlV.pag. 337.
{b) Exstat in laudata Vita trium episcoporum be- nedif., p. 141.
(tfi ^yrMfinum abbatem lldcnsem, pro Gomesa- KiiU- ^^K^f*."*^ n , ul alibi.
Mariyc semper virginis, nitido poliloque cloquio or- dine synonymo f sic lego, pro stjnomjme 1 (/) perflo- rentcrn , etc. i Cornipta et improprio loco posita sunt, ul ex Uoderico Tolotano, lib, ii , cap. ult., et lib. III, cap. i2, iiilcr se collalis hisqiiae ex Isidoro. «t in inoie habct, ulrobique scripsit, liqiiet.
H AiictorHistoriic Iranslalionis rcliquianiin e To- Iclo iii Asturias qu;i! Sebasliani Salmanlicensis(sive ea sit Alfonsi III , cognomento Ma^ni ) hisiorisc in- scrla legilur apu;l Sandovalium Editorem, in men- tione hanim qii c in arca sancla condil;R snnt apud Ovetum reiiqiiianim : inter alias « p;illium » laudat, « (|uod dedil ipsa Ucgina ccvM Hildefonso Toleian:i, scdis archicpiscopo pro laudibus in honore sancl.c ipsius virginitatis celebralis, ubi ipse sanclus epi- scopus gloriosus contulit ad.ver.sus h;ieresiarclias Hc- liiidium alque Loviniaiium, eic., » ui»i llelvidium at- que Jovininnum legi deberc manifeslissimum est. Ms. exslabat in ecclesiai Eborensis bibliothcca, tesle Uc- seudio in cpist. ad Quevedum ( Hisp. illust. t. II, p. 224 ) ; iiem in cijcnobiode la Mejorada ordinis san- cli H.eronynii prope Uimelum. Alium Codicem fuisso ad sancium Franciscum Pinciae urbis Morales alicubi rcfcrt ( En el sunlo viage, ms. ). Antiqiiissimo alio usus fuil Constantiiius {g) Cajctanus.
15. Culpabunl forsan aliijui synoiiymonim coacer- valionciii in hoc libro, cum cx rhetorum rcgulis de- dcceai eamdem rem pluribus idem signilicaniibus verbis cxprimere. At in hoc secuius Juit Jlildefonsus Isidorum magistrum. Et licet quandoiiue in magna animi coinmoiione non saliari loqiientem prius quam omm qiio polis est iiiodo et verborum differentia qu.-c concepit inlus foras producal. Talia patiebatur Hil- defonsus, cum c.xorbitavit a frcqucnli ioquendi usu, amoris crga beatam Dei malrcm iguibus extra s« ve- luli posilus. Qualibus agitaii affectibiis chori aliquot in Euripiiiis tragoediis legunlur. Pergamus ad reliqiia opera cnm Juliano.
16. Opusculum deproprielale personarum Piitris, et Filii, et Spiri.us suncli. De sancta Trinilate vocit Eisensgreinius (/»).
17. Opusculum adnotationum in sacris, et opnscu- lum udnotationum in sucrameniis. Qu;c duo opera di- serte Julianum dislinxisse confirmat ms. Casinensis Codex, quem vidit Cajetanus, Yitie hujus, et sic edi- dit Mabillonius; agnovitque utrumque Vinccnlius Bcllovacensis {Spec. hisl. , Hb. vii, c. 120). At Pari- siiia Ediiio, ct Matritensis, sancli Isidori operum, quae hanc et exhibcnt cum Isidori ct Hildefonsi catalogis, uimin duntaxal Annolationum in sacris librum ; Fran- cofordiensis (Tom. II Hisp. iltust.) pro eo alterum tantuin Annotulionumin Sacramentis, cui Hensche- nius calculum addii, agnovere (i)..
(d) Evstal hqdieJumTokli in sanctissimsc Trinita- tis coenobio; ejusque exemplura cum Ediio Michae- lis Carraiiz;c a cl. Audrea Marco Burrielio collatum, in Ucgiabibliotlieca Malritensi ; in ciyus linelcgitur:
D « Ego miscr Salomonis archipresbyier servus Dei indignus et peccator scripsi boc libclluin de Virgini- tale sanctac Mariae virginiset Genitricis Doinini ad fi- nem iisquc, complcbil : ii» civitate Toleto in Eglesie sancte Marie virginis siib meiropolitane sedis domno Paschalis archiepiscopi. Notiiin sub die vi , feria ora 111, in diem sancli Cypriani episcopi, xviii Kal. Octubres, in ;era milicsiina ceutena quinque. >
(e) Mta 723, ut iii Editis a Santiovalio, revera sera 713.
(/■) Ita Sandovalius ex Codice, ut vidclur, corru- plissimo edidit. Aliicr Mincus.
{g) Uefcrl ip.>e ubi siipra, pag. 139.
(it) Inter depeidita Hildefonsi opera reccnselur a Fabricio {Bibl. med. et inf., t. III, p. 260 ), Guil- lolmo Caveo lln Uildefonso, ad ann. 657), Cellicrio {T. XVII, cdp. 57, pag. 715).
(i) Itein inlcr depeidila Hildefonsi opera. Binaiic autem. an .simplcx de anini, ut videtur, arguiacnlo
n
NOTITIA HISTORICA.
fa
18. Libruni De Cuijnitione buptiiini amiiii. Hiinc ms. ftxslare in bihliotbeca Carmclitarum excalcealorum Claromonlensium in Arvernis, cum libris quibusdara Fcrrandi diaconi, ex Ludovico Jacobo a sancto Ca- ro!o refert Labbous in bibliotheca ms. , p. 207. De Cubernatione bnptismi Francofordicnsis Editio habet. Alii omnes De Coguitione habcnt («).
19. De progressu spirilualis deserti alium {b).
20. Opusculuui annolationum uctionis diurnw. For- le diurni tcmporis excrcitia spirilualiler impenst. Francofordiensis habet actionis divina;, quomodo cdi- dit Henschenius. Mabillonius hunc librum omisit(c). € Quod totum (ail Julianus) partis primae voluit volu- mine conncctendum. Dcinde (ait) partis secundaj. •
21. Liber epistotarum est, in quo diversis scrlbens, cenigmaticis formulis egit, personasque interdum indu- xit , in quo etiam a quibusdam luculentiora Scripto- rum responsa promeruit. Exslat quidem ad calcem Pseuilo-Juliani syslematis (Part. ii Advers., p. 145) Variorum carminum collectio ab eo facta, in quo ait quasdam cpistohis ct carmina ex libro Gothicomem- branacco sanclai Justai Tolelana; se collegisse, atque Fuldam (fundus hic ficlionis) misisse. Desunt qiii- dem ea; irt hac Editione, noc ultra carmina et eorum explanationera ab eodcm Pseudo-Juliano faclam , quidqiiam aliud. Sperabam promissorem hunc forte aliquid Hildefonsinum e penu iila sua sancta; Justce commenlitiye bibliothecsc locupletissima dcpromere voluisse; maximepostquam in expositione epilaphii Bancli Isidori cumdem Julianum referenlem se ad quasdam Isidoriad Hildefonsum, hujusque ad illuni, aliquot epislolas legissem. Sed cum in Ediiione ope- rum Luitprandi a D. Laurentio Raniirezio procurata (Pa^. 515), easdem, utcredo, epistolas quarum spes nobis facta fuerat, sub epislolarum pra-sulum a Ju- tiano collectarum titulo vidissem, excidisse me cu- rlositalis volo comperi.
22. Delevit ergo invidia jctatis clarissima fulura sanctissimi doctoris monumenta, e quibus historia ejus teniporis apprimc illustraretur. Altamen ex- stant ex his duae ad Cyricium, sive Quiricum, Barci-' nonensem episcopum, qnarum priore respondet illius gratulatoriac ob sibi remissum de Virgiuitate virginis 3/flrJ<E opus; aliera vcro suasoria; ojusdem cpisiohc de edendis similibns aliis opcribus respoudet. Qua- tuor has Cyriaci, seu poiius Quirici, et Hildefonsi, e bibliotheca Corbeiensis in Gallia monasterii, primus, iiisi fallor, in luceni prolulit Lucas d'Acberius in Spi- cilegio suo (Tom. I, p. .508). E prima sane Quirici coiistare videtur libro de quo ad sc transmisso gra- lias habet Hildcfonso nihil pniesentis cum praesenli- bus aequalibusve hicrcticis congressus occasionem dedisse. Verba ejus hicc nonne aperti scnsus? c At- que, ut ita dicam, ea qu» opaca videbanlur pro sui quaniitate mysterii luce clarius manifesta, ac nola, pusillis el magnis eflecer.t ita ut ex hoc hebetescal
scriptum fueril, incertum. Julianus ut in paulo ante laudato Codice Escurialensi anni 954, lit A, plut. i, n. 9, npusctilum inscribil Adnotatiotium in Sacra- mentis '; novissima SS. Palrum Toleianorum Eilitio Ma- trilensis, pag. 95, Adnotationumin Sacris. Tritlicmius, de Script. Eccl., c 55, Adnotationum in sacris librum UHum, Adnotationum in Sacramenlis librum unum.
(a) Habetur in novissima SS. PP. Toleianorum Editione Matritensi (Tom. I, p. 165) e ms. Codice Patrum Doniinicanoruiu Bajoccnsium, e quo pri- musomnium in liiccm id protUiissc Baliizius dicitur, hoc tiuilo : Adnotaliones de cognitione baptismi. Et in Baluzii Misccliancorum Edit. Lucensis 1761 (7'. II, pag. 15).
(6) In eadem SS. PP. Tolotanorum Editione (T. I, a pag. 232), sub titulo : De Itinere deserti.
(c)inter deperiiila, imo et intor dubia Hildcfonsi opera. Licct onim cxstet in Juliani Elogio novissi- ina>, SS. PP. Tololaiiorum Edilionis Matritensis (T. I,p. 95) atque iipud Tritbcinium (^^c Script, E-ccl.',
A Jovinianus, dissipetur Helvidius, siinuJqiie el iiM;ie- dulus ac raentc perfidus decidal Jud*us(d). • Cu"i- cus hic Barcilonensis episcopus Toletano x conciiio inlerfuit anno 656 quo adhnc abbasHildefOnsus cral. Hiic icfcro epistolaj huius primx' hoc initium : « Cum a vobis remeans (hoo esf, a Tolelano islo congressii) ad ovilis crediti loca rediissem, ita labo- ris magnitudinc fcssus, etc. • Unde tituluin ei epi- slolai inscriptum hunc : Rescriptum Cyricii episcopi Barcilonensis ad Hildefonsum Toletance sedis episco- pum pro opere De Virginitate sanctce Mariw, germa- nuin auctoris nonesse, scd exscriptoris, practer iii- soiitam designandi hoc loco argumenlum epislolae formam, id plane coiivincit, hoc nondiim fuisse lem- porc Toletannm anlistitem Hildefonsuin. Quod milii confirinat secundac, qua Quirico Hildcfonsus respon- det, et quartae similiter responsoriyc epistolarum in- scriplio : Sanctissimo ac lionorabili domino Qui.-ico episcopo Hildefonsus famulus vester. Non cnim se
g famulum, sed potius fralrem alleriiis opiscopi epi- scopus Hildcfonsusdignitatis suae memor, quamlum- vis humillimus, appellassel. Fateor inveniri hunc servuli demissum nomen in Quiricii tertiae epislo'a; tilulo, reciprocainque domiwt appellationom in hacce, et quarta Hildefonsi. Sed excusabilius est Barcino- nensem episcopum se submisisse Hiliicfonso supc- rioris ordinis inetropolitano, quam vice versa, ac domini compellalio ailerius ad alterum in vulgari consuetudinc sempcr fuit.
23. Quarta quidem Hildefonsi epislola triincala ad nos pervenit eo quo minus debuil loco, ubi neru- pe excusat Quiricio quod necessilate temponim el in- cumbentium malorum metu sciiplioni non incuntbe- ret (e). Ne aiilem id pr;etcrmiuaiiius, aliam Quirici Barcinonensis episcopi ad T. ionem C*saraiigusia- nura cpislolain prolulit ex bibliolheca Thuamca Joannes Mabillonius Analectorum secundo voluminc, qua is Taioni respondct, el gratias habei pro remis-
p so ad se Collcctaneo qiiodam cx Operibus sanclorum Gregorii et Aiigusliiii, de qua in Taioiiis rcbus mcn- tio ilerum occurret. Prosequilur Julianus :
24. Partem sane teriiam tnissarum esse voluil, hymnorum atque sermonum ; unde in albo islo cpe- rum collocamus.
25. Missas aliquot. Solemne erat timc temporis missas confici pro aliquo festo die Cbrisli Domini, Maria; Deiparse, aut sanctorum. Meminit quidcni dnarum Cixila, < ubi statim in oflicio (abbatis) cla- rens, duas missas in laudem ipsorum doiiiinorum (SS. Cosmx' et Damiani martyrum, quibus monaste- rium dedicalum) quas in feslivitate ipsorum psalle- rent, miro modulationis inoiio perfecit, quas missas infra aiinotatas babcmus, > ait. Item alterius pauio posl nieminit raissai de sancla Leocadia. e Ipse vcro manibus (inquit) statim complexans cl astringens, talia fertur depromere vota, vociferans cum omni
c. 55), Fabricium (7. JII, pag. 260), Cellierium (T. D XVII, c. 37, n. 2), cl. Florozium (/'. V, p. 483), abesttamenabeodom Julianiopusculo , siverlildefon- si Elogio, quale habctur in antiquiore omnium prse- laudato Escurialensi anni 954 operum Hildefonsi Ccv. dice, lit. A, plut. I, n. 9. Sistimus ejus verba : i Scripsit sane (Hildofonsus) quanipluriinos libros luculentiore! serinoue potissimos. . . Id esl librunj prosopopcie inuccillitatis proprie; librum d^ Yirgi- nitate sanctie Mariai contra trcs infideles; opuscu- lum dc Proprietate personarum Patris, et Filii, et Spirilus sancti ; opusculum Adnotalionum in Sacra- mentis; librura dcCognitione baptismi unum, el de Progressu spiritali (per) desertum alterum. Qiiod toium partis primeve voluit volumine concctondum etc. • indidlo Annofarionum actionis diurnce opuscu- lo; nisi id ir.(ihi clim inler describcndum cxciderii.
(d) Nihi tat cosiSaiuDt neque probant contia ea quae iWLuij ntc dfK^anins, num. itilicet II, nof. (/").
(.<;) In 3tttXf'tt.K S^. PF. Tolelanorum E>.ilioue
I?
S. inLDEFOxNSliS TOLETANUS EHSCOPUS.
20
B
populo, ct damans : t Dco [irarms. \mt domina mea A pcc vitatn llildcfonsi. » El itl ipsuiu npcltMis clorus V(;'rii;meiiler psallcnal ali.emma, el caiiiicm» quod ipse tloininus llildefonsus niiper fccerat ; SrEciosi
FACTA E8, ALLF.I.flA, ET OUOW TICS UT BALS.VMISI NO.N
uisTuu, et alia (iti;c in ipsa missa siibter adnotnla \n laiide ejus depionrseral. » l'ndc videinn.s non vcrba esse Lcocadi* inailyris, ca qiiaj vulgo (a) ei iri- buunliir : Vivil domina ineu per vilam Uildefonsi, sed popiili acclanvanlis eidcin mariyii e luniulo veluli resiiigenii.
20. Idem paulo posl cujusdam nus$ie de Maria Vinjiiie, sive de ejus Annuniiatione nieminil. Prycslat vorba audire gravissimi bi.slorici, ad qucm oporlet veluti ad fonlein s:cpius recurrere : < Superveniente vero die sanctLC et seinper virginis Mariic (hic est a Gol.lii.'t in X concitioToictano iusiilutus dies bcatse Maricc virgiiiis, aljas Incan!aiioni& Verbi divini in ejus sacro ntero, cum non armd wt, aiunt Patres concilii « festuin inuiris, q.uam Incarnaiio Verbi, i XV Kal. Januarit h) tota Hisptnia, posl tot alios Dci- paraj sacros dios, \cl nunc celebrjs sub tilulo Ex- tpectatiouis partu$ ; alias de nuestra Seiiora de la 0, ul viilgus lo(|uilur projricr anliplionas ab boc die, qiiaruna principluin ab 0 lilicra, seu TOCanrii inlerje- clione coiicipilur, usui pricsciiptas) «uie trosdies iri- biis (liebns lilanias pcrcgii, el Missa-n suprascriplam {Fortey subtcrscriplain, hujns enim non prius memi- nerat] (\\r.e in ejus laudc dccanlaretur peiiecil, qiiae est s(3piiina. » Hunc aulera habiiei jlne in iis, qu.c de beaia Yirginc, an iii omnibus dc aliis soleinmia- libus ab eo formaiis niissis nuoKirum, Mon salis ex- plicuit.
27. Adjungemas tamon nos opporlunani nolitiani libri ms. Eeciesiai Tolelanai, qui, ul cx cjiis indice «|uo utiraur apparel, plulci xxx vicesimus noniis est. Breviarii Muzarabis bic partein conlinet, et ab ea titulura habct. bi pagina autcin cjus nona moder- »0 cliaraclere ba.'c habeiilur parlim Latiiio, parlim vulgari Hispanu-e sermone : « liicliber conliuct se- quentia : {b) 5-7 iliss(ede beata Viryine Maria; Of- pcium Annuniiationii, mense Decevibri (c) (.Masiargo que cn el Mozarabe); Ojficiuin i» Assitmtione Ika- tie Mariw; Officiumin ^ativita.e Domlni; Officiiini sancti Stephani (d) (No tiens piincijiLo, y olras dos hojas suyas estan atras enquadernadas entre la Wxs- ha : Qui non. Dc nuestra Sefiora). Officium sancli Joannis evanfjcliista: ; Offtcium Circumcisionis Domini; Officium in Capite auni ; Offuitm in Apparitione Domini, sive Epiphania [e) (Y cn medio del bay seis hojas, qiie son de arriba de la Missa 2, 6 3, de nue- slra Scnora). »
Sequiturad li.xc Latina b;cc nota Joannis Bapti- sLo. Perezii, oliin bibliothecarii, viri doctissimi ac diligenlissimi, quod ex ejiis subsoriptione nianife- stum reddilur : « Hic liber in niagno pretio habeu- dus ; nam seplcm niissas dc bcata Maria crcdo esse
compositas a D. Hildefonso , prinium ex stylo, (!cinde quia Cixila :nTbiep. Tolelanus in Vita D. Hil- dofonsi ail ilbiin edi(li>^se seplem missas de beata Maria. Vocanl autem Mozarabes missas, non totum officiuin , s(fd qiLTdam quasi (f) pr.ieambula, sive adbortationes ad celebrandum tale oflieium. Pe-
De qno anliqiiarum rcrnm, prKcipueqiie sacraram, cmiosos, Divi(jue Hlidefonsi devotos, admonere hic openc preliuin diiximus.
28. Quibus nec ignotum est quid scriplum reli- qucrit Franciicus Portocarrero socielatis Jesu in libro vernaculo de sanctie Mari:e virginis descensu in ecclesiaia Toletanam (Cap- ^2), scilicet visam fuisse "NVormati^x; a Thoma (ie Torralba ejusdem societatis in quodam Missali Gothico Juliani Potri manu dcscrr.- piam niissam quamdam < compositam ab Hdoro Hispalensi, el modulatain cantu per domhmm Hil- delonsum praesulem. i Mercesiamcn has Fuldo Wor- niaticnses, Torralba^que, el qui cnm eo babuil Gcr- inanicum hocce connnercium, Hieronymi Bomani de la Higiiora, nomina, toLo hoc opere proscripta vo-: lumus jureqne lam severe cinn iisdom agi, quoties- cunque occurril occasio (ct occurrit s;vpe) conten- dimus.
29. Ilfimnos. Meminit Cixila, ul vidiraus, Cantici^
3iiod Hildcfonsus feceral in Lcocadix virgiurs lau- ein ; [g) forte ejus qui inimissus fuil in Breviarinm Gothicum, vulgo diclura IsLdoriauum.
50. Sermones. Prasefcnmt aliquot Hildefonsi no- men qui cjus non sniit, ut mox (iicemus (/»). Julia- uu!> lam |o(|uitur : • l Iterioris deaique part s liher esl quartus, versibus prosaque concretns, in quo- cpiiupbia et quaidam sunl epigraminata seque adno- tata. Scripsit autem et alia niulla, qmc variis reruift ac molcsliarum occupatiooibus impeditus , aliqiJ» coepta, aUqnrf scmlpleoa roliquit. < Cujus fide alU- giiKUS scriptorum, qu(Kl coulinuamus, albo :
^l. Epitaphia et ei)igrammata ^«arfam. Quorurw nonnulljs gaudere daluiu posteris essel, M gcrma- nnm oblulisset poet« niagis pii quam tersi et ftcuudi prolcm collectio iUa varioruni carminum a Juliano (archipresbytero sanctai Justac, ei Chronici auclore) lacta el scholiis explanata, quam E.litioni cjusdein Chronici et Adversariorum, libellique de EieniilQ- riis Uaraire/.ius subjecit (i'«rii.» iG28 apud Sor^ niuin^. Contiuel ea collcctio carmina sive cpigran»- niala, ei cpilaphia deeem et septeiu, ex auibu» duo- decim HUdcfouso Iribuuntur. Ea nuuc au oUrussam examinabijnus, quam Ilieronyimis Romanus de l» Higuoia, buius coliectionis ut contcndiiuus caitera- rumquc Jnliauarum fabuiarum , sive auclor, sive propola, in historia gua Toletan.TC nrbis et regni op- portune siippedttavii. Is cum liistoriam hanc scribe- rel , in.' idoi at jam in haec epigrammata, ui fatetur ipsc, lib. xu, cap. S, sibi osiensa a Pry.dicatoruin quoilam sodali, necnon ei ad se ex Germania trans-
{T.I,npag. 2.%), bina,'nimirum Quirici, el binpD D Uildcfonsi ad Qiiiricum «ptot^Sytat.
(«) Ab aiicloribiis nosiris, .Morali, lib. xii,cap. 59, Mariaua, lib. vi, c. p. 10.
(6) Prima ct secunda Miss;c qua; dcunl scplenario iinplendo numero, sunt sanctoriiin Cosm.T. ot Da- niiani abHildefonsoedita!,quaruui (7Dcila m«;miiiitsu- pra n. 502. Vidend. cl. Florczius T. V-rpag. 5H , n. 14.
(c) Hoc cst : Longiusquam in Breviario Mixtarabico.
(a) Hoc cst : Principium non habet, ac duo alia ejus (olia per errorem licjaia fuere inter missam : Qui non, etc, Deijiaroe Virginis.
(e) Hoc esl ; Inque ejus medio sex folia imerta sunt, %Hte ad missom sanctin ilurice virginis secundam ter- tinmve pertinenl.
{f) Qux missa' noininis aoceptio adjungcnda est liis, qiias doctissiiitus vir Joannes Bona S. R. E. wrd. post hI os collrgit, lih. i Rer. Lilurgic, r. 2.
((/) Exstat apud Bivar., in Gomm. ad Dextrum, p. 54.S.
(h) Icem Florezius (T. V, a. p. 490) ternos, quasi Hildefonsi sinl, sermones priinus edidil ; binos qui- (iem e sacculi xiii, qiiiei obtigit Codice de Virglui- tate sancluj Mari;¥, inscriptos I. Sermo indiem san- cta' Maria\ Incipit : Exhorlalur uos Dominus, elc. H. Ejnsdcm. Incipii : Rabbi, Fitius Dei fine lempore, clc. III. e membranaceo Codice Tolciano (Ptul. xy, ». 15) de porpclua Virginitate bcataj Mariae, hoc li- tulo : llem sermo de sancla Mnria. Incipil ; Crcatot omnium et auctor vitcr, eic. ILeret tanion nonnihil. .^0 prioris quidem slylus piirasisqiic, p';cs(Ml.i«u a num. 4 et deinceps, non umltura niihi ab Hiidcfon- sianis distare vidontur in cap. 5, 4, 5, de pei pei. Virgin. s.-inctse Mari.-e. Vidcndura lamcn crudiium sane ad sancli Hildepbonsi opera dubia moiiiium in uovissiraa SS. PP. Toloianorum Ediiioue ( / . i» « p^ig. 291).
i1
NOTITIA niSTORICA.
n
niissa (a). Verba Higuera; v.ulgaria af(ixiimis. Descri- [Miit quoque ea qu« cx liis gcrmana ei velera sunt, AnArosius Morales ex Codice quodam Micliaclis Rui- zii de Azagra, cujus sx-pe meininit (b). Hic tanicn ea tantum laudal quae sanctum Eugcnium anctorem pnfiseferunt, Ilildcfonsi auiem nullum, quod vide- rim (c). Hign^^ra HilJefonsina qu;ctlam, sicut el Eu- goniana alia, hisloriic inseniit, qua; no!)is dux \ix erit ad pcrtingendum qiio veritatis vocat ainor.
32. Primuin quod incipit :
Lucs sacravil svi[t|)lex Kvanliiis aeilem, clc. supposititium est, conMnctque cogitationes o i nos <|uas <)e sancti Hiidefonsi slii-peetcognatione conccpe- rat artifex, indigimm ut imputelur sanctissimo viro, a quo omnis nuindaniC superhioe ct arroganliie fa- stus abesse debuit. Parcntum enim ct avorum , et fralrum, alque sororum, meminil. Aviam Blesillam lliuslri de sanguine Gotborum natam, patrem suum Stephanum, una et Ophilonein materterce suae Evan- li;c conjugem , Alhanagildi regis filios fuisse ait. Aihanagildum quoqiic, uti dixinius, avum, qui Aria-* niis vixit, nulli pietate secundum, vocal ; construxis- seque ait alteriim Eulalia;, allerum J'ist3e martyri- !»us templa. Verbo dicam, Ervigii meminit, qui rex tiotborum inauguratus anno 681 duodecim neiiipe annis post Hildefonsi obitum, fuit {Morates, lib. xn, c. 52, in fine et c. 53) (d). Consequitur schoHum Pseudo-luiiani, in quo prius dicta conflrmare se- cundo ac teilio epigrammate, quae S. Eugenii ger- niana proles sunt, contcndit.
33. Inseruit duo hoec suae histoiiae Tolelan» Hie- ronyimis de la Higuera. Aliter tamen in laudata hi- sioria, aliter a Pseudo-Juiiano contrectafa loquun- tvlr. Namque, ul alia omittam parvi ad rem mo- inejiti, sesquidisiichon hoc :
B
Hanc in lionore Dei supples Kvaiirius xdem
Sa r;ivi, fabricans lianc in honore Dei. Hic falrios cineres prxcisu marinore clausi;
q'iod itaafTert Historia Toletana, necuon exempium qtiod nos bal^emiis e.\ schedis I). Joannis de Fonseca (qiii ct ipse dcscripsit ex eo exemplo, quod Ambro- bius Morales e> Co iice Azagrii cxsculpsil) mulalis in leitiam priinai personae viiibis sic prolulii PseuJo- Jaiiahus :
H»np. iii iionore Dei snpplex E\aniiiis aidein
Hacravil r:jbricaiis lianc iii lioiwire Dei. Hic palrios Jtieres pracclaro inarniore ciausil ;
magna hac inler ulrumque differenlia, quod in priord ac vera forma, Eiigcnius pauein suum Evantium lo- qui facit, compellarcque INicoIaum parentera in eo versu :
Nii olae genilor, p o te devolio summa est.
In poslcriore autem et adulterata loqui Eugcnius fm- gitur, laudareque Evantium, uli avum forsan ; Ni- colaum vero cerie ut patrem , quem se ex his >er- sibus exsculpsisse sensum in subjecto schoiio Pseudb- Julianus ostendit (e).
34- Qui autem vera Eugenii cornipit, aut corrd- pta invenla commentariis aucta edidit, idem sancto Hildefonso primum hoc falso impiitavit carmen, eo quod certissimum nobis est consilio, ut ad Evanliain Hildefonsi materteram et Ophilonem ejus conjugem, Athanagildi regis filium, Toletanorura procerura el Hispanise magnatum ; ad Evanlium vero ejusdem Hildefonsi avunculum Barrosorum, clarae apud cam- dem Toletum urbem familiae, origines refcrret, ut constat ex Pseudo-Joliancco subjecto hoc stemma- lismo :
(a) Assi la h&Uo en un libro antiguo, que me dio et P. Fr. Domingo de Medetlin, gran siervo de Dios, y P. Maestro de In orden de S. Domingo, que vive en el momisterio de S. Pedro Martijr de esta eiudad : to ifual (ue tomiido de nnos versos que me truxeron de Alcmania con titulo dc S. Itdefonso, y diceti de esta tnanera, elc.
(b) Tomo il, ante lib. ii, siib litulo : De las ayndas para lo de a qui ndelant-e, fol. 10, pag. 2, et iib. xii, ■cap. 34, fol. 147, pag. 2, in liiie.
(c) In Tolelano certe Ruizii-Azagra! Codice, cnj-.is excmplum ad manura nobis cst, nulluni exstat poe- iiialion Hildcfonso ascriplum neque inscriptum.
(rf) Inter Hildefonsi supposUitia iu novis iina SS. rP. Toletanorum Edilione (i . /, p. 445).
(e) In praelaudato Toletani Ruijiii-Azagrae Cndicis exomplo accuratissime a cl. Andrea Marco Riirriflio cum auiographo collato, omnino legiiur : Sncravi, etc. atque iutegrc :
HtDC inbonore Dei snppiex Ev^ntiiis aiilaiit
Sacravi fahricuns liauc in lioiiore Del. Hiii pairios cineres praeciso inarniore clausi. eto.
ul inHigncne Historii Toletana, atquc iu exempHs loannis Fonsecic et Ambrosii Moralii a nosiro lauda- Ais. Pro horum aulem oinniiim plcniore captu scien- dum cst in Toletano Ruiiii-.izagrjc Codii-e terna jfOematia, scilicet I Decasiichon, elegiacum, inscri- piiini Epitapliium Nicolai [In Tolotanis PP., pag. 77, Xicolao p.vu] incipicns : Quisquis Romulidum, ctc. ;
II Ogdoaslichon cpicum cr.y.pnTi^eiocriy^o-ii inscriplum: C Item [In Toletanis PP., p. 50, Domni Evantii] inci- picns : Nobitis et magno,e\c., cujus initiales siiigulo- rum vcrsiium litterce conficiunt vocem jNICHOLAO, finales vero. EVANTIUS ; ac III denique Dccasli- chon elcgiacum inscriptum : Ilem {Ut etiam iu To- letanis PP., p.T7) incipiens : Ecce patet aditus, ctc. ; terna, inqnam, lucc poemalia in prselaudato Riiizii- Azagne Codice coniinenter legi, nimirum ab Euge- nio Tolelano Evantio parenti et Nicoiao avo conse- crala ; in novissima aulein PP. Toletanorum Edi- tione, nescio quo jure, disjunguntur ; et ix/>oT£>.:t6o-t- /ov sive: Notnlis et magno, etc, habeliir in priore opusculorum F^ugenii parie, pag. 36, n. 17 ; bina vero reliqiia : Quisquis Romittidum, etc, et : Ecce patet editus : etc, in corumdem opusculorum parie aitera, pag. 77, nn. 86 ct seq. H;iec autem disjunclio lon- gissime a Ruizii-Azagrae Codice recedit, et non pa- rum lectores interturbat. Praeterea poemalii Ecce patet adiius, etc, versus tertius et bini sequenles in D Toletanis PP., pag- 77, ita leguntur :
Hanc in honore Dei supplex fiivanlins aulam
Sacram faltricans haiic iii honore Dei; Hic palrios ciiieies prafciso niarmore clausit;
qux Pseuda-Juliani Chronico potius quam Ruizio- Aragreusi Codici, ad qnem cojlata Eugenii opuscula dicuntur in eorumdera limine , conveniunt. Milio spretas metri leges in secuntlo versii, cum in Riiizii- Azagr.e Codice apposile legatur : Sacravi (abricam, etc.
S5
S. HILDEFONSIJS TOUJTANUS EPISCOPUS. EUANTIU3
NICOLAUS e.x Blesilla Ciiidasvintlit gcnuit
u
Kciif»u.M III, arcli. Tolei
r
Opi.ilonlsi. Uixle Tole- i;nii. {Jtdian.,p. U7, 148) ex i)uu
1'e(.c.ibidu> I
I
Ulias Pelagils
VlTULOS If.
WiuinAvus.
I
IIei.cca, KoDEnrcus
PvANTHM , qii* ex Oplii- loufi Alhan»gj|ili fliio pu- peiil (Ju ian., p. UT^
F.VANTJA nup^-it Ilihrio cui- dam G;iHo, cui iiiscri|>liiiii esl cariiien Veuaolii For- luiiati quo<l Incipit : Oni- ne« uua manel, elc. , apuJ Julianum, p. U7.
SYAcniA Tbeodato Ar- verno niipta , ex quibiis Nulus saaclus Bonilus Ar- veriiensis episcopus {Ju~- ti(in.,p. 155).
LrciAM, quse ex Stepliano Alliaaagildi regis iilio suscepii
HiLDBFONSPM episc.Toletau. (Julian., p. U5, U7J.
J
KvAKTiUM , q^i» anlequ»ni fierel arcliidiae. Tol, «x li!u|ihrasi;i geiuiil
NicOLAUM narrosorum pro> ((ea\\.OTim(Julian., p 146; Luilp.,Adv.,HO,filtasliiu
Gdteoius RdDF.Rici, sul» couiiie Ferdinantlo rfundi.salvi Castella; comitc, qiii Guterius ex conjugo sua Rotlerici ArinfMei Uiia procreavil Ouirinoi um Toleti urbis familiain, qui Uodericus ipse eliana ex Ophitoiie cl AlliaoaKilJo veiiiebai, ut alibi iiioiiei iilom rseudo-Julianus (In Cltmi. num. 379). Alia e&t baec Ouiriaoruua [Vulgo, ChirinosJ (amilia» cui ob« Irudere voluil, regiam Goiharum propagiaem ei appingeos.
35.Arbor liKcecerebroauetorishiiJMscoIIeclionis A ponipam, quam sieminatismus alter hic siibjeclu* germiuavit, raniis suis latissiine luxurians, quK, quo priRsefert, se coniinebat; alque eam quidem, a pri- temporeformabalur abeodem (si Deo placet) Historia migenia cxoititantem, seu potius ei contrariam j lolelana, inlra brevera hanc, neque ambitiosain sane
^icOLArs , qui subscripsit concil. Tolel. iii.
EvANTics comes Scanllarum CindasviDtlii regif, qui ex Ittesilla geimii
HvGmivu III. arch. Tole- Luciam, quje ex Slepha.io iaouia proLTeavlt
SANCTan HlLnBVONSLjrf
episc. Tuleiauum.
56. Primam ergo Hildefonsini steminatis descri- ptionem carmine illo primo (a), scholiisque ad eum subjeclis ccjientain, pro noihis et meiklacibus ; car- mina autem duo, secundum nenipe ac tertium (b) Eu- genio ascripta, pro lcgitimis et gerniaiiis aevi illius leliijuiis, lector, habelo.
37. Quarluni ordiiie carmen, sive Hildefonsi se- cuiidum, de hospilali domo a Slcpbano el Lucia pa- renlibus aidificaia, quod incipit :
Lucia cum StepLauo geoilrix, sed avuuctitus iltain....
EvANTiuM comiicm.
Caxiloham Cindasvinthi re-> gis u.xorem.
B germanum illius, quem ostenlat, esse vidotar ; ad- duciturque ab auctore Historise Toletanae tanquain ad se e\ Gerniania cum aiiis reinissum, non ut par- tem colleciionis Juliani, quam ut arcbiiectaretur nondura ei in mentein venerat (c).
58. Piaiiermisso qiiinlo, quod Venantius Forluna- tus idoneum, in quo Evanliw nomine coUector abu- teretur, suppeditavit, quodque miris modis trunca- tura in hoc habemus systemate, de quo alio loco ar- guemus incaulum scriptorem (d), sextum carmcn pro
(a) Nimirum quod incipit : Luca: sacravil supplex Eoantius wdein, ctc, quo dc supra, n. 32.
{b) Niiniruin qu;c incipiunt : Ecce patenl adi- tus, elc, el Sparge rosas, leclor, elc, qiiae Eugenii proculdubio sunl » habentiirque in Ruizio-Azagrensi Codicc ; et in novissima SS. PP. Toletanorum Edi- lioiie nn. 87, 88, pagg. 77 seq.
(c) JEque mihi suspcctum videlur ac prius illud LtiCiB sacravit, etc, quanqnam nihil absoni aut ab- q surdi contineat. Hseret SS. PP. Toletanorum Editio- nis curalor in Not. 1. 1, p. 4i3.
(d) Venaiitii niinirum Fortunati Epitaphium Hila- rii presbyteri, quod exstat lib. iv, n. 12. Lepida au- leni pra aliis est posirerai eju» epigrammatis disi'- chi metaniorphosis, quod PseudoJulianub Toletai^ae
Quirinorum (Cliirinos) genti, quade in ejusdera Chro- nico, n. 579, egeral, gratilicaturus, ita sistit in coi- lectionc carminum, pag. 147 :
Fuueris ofTlcio lacrymas Evantia ciino Contulit hxc gshebo, elc.
quasi Chirus hic, sive Quirinus, aut Chirinus, gener csset Evantiae, cura cx epigrammate constet iiune Hilarium .-^ppellatum fuisse, qui rapta, ut ibidem le- gitur, conjuge, ad clericalem militiam transiit ef presbyler ordiuatus fuit. Apud Venantium sic ie- gitur :
Funeris ofticio lacrymans Evantia cturo Cuiilulil b;ec geuero, eic.
2S
NOTITIA HISTORICA.
Sb
Helladii Tolelani praesulis scpulcro, verum est anli- A niHs(LJt. mi), ifinipore non parura d«clin:>ise intcr
■"■ collectoris nianus depreliendilur. UlruMiquc dabimug,
ac diversitalein nolabimus.
Ex Collectione Juliani.
rrsMilJs Hclladii iuml)a requi<^scil iii istj
Cor|)iis, al iilius s|)irilus aslra l»nel. Toleli leclur fiiil hic dum degl iii aula,
Ex inou.iclio /etfor .4 galieiisiseral. Hitic Tolelanam rapiiur vioieiiier ad urbeia
(>onreilus senio, sed pieiale vigeiis. Corporls exuvias inariyr LfOiiadia cepil. isla doaius reges poniiticesque c:ipil. Umle die extrenia surgcl redivivus aij auras ,
Ul cajiial merilis pra;niiadigiia suis. Jamque ocloginta senior (runsegerat minos
Gloria pouiificum, fux aniiiiosa Dei. Hildefousus ego, quem fecerai ille minislrum
Persolvi sancio qualiacuaque seiiL
iO. Quae insurgunl Ilahco ciiaractcre, ea sunt in B fidem, qui raiione uluniur, abrogarent. I£o cnim di
quilalis monumenlum ; id tamcu ab eo, quod fuil scriplionis Toletanae historiaj, cui inserlum babe
39. Ex historia Toletana.
Prssulis Helladii lumha requiescil ia isia
Corpus, al illius spirilus aslra leuet. Toleii rector fuil bic (ium degil in aula ,
Cx inonaclioque abbiis Agaliensis erat. Hiuc Tolelanain rapilur violenler ad urbena
ConfeclHS senio, sed pietale vigeiis. Corporis exuvias luartyr Leocadia cepit.
Isia domus reges poiilificesqiie capii. Uude die extrenio surgel redivivus ad auras,
Ul capial meritis pru;inia digna suis. Hildefoi)su> ego, qiiein feceral ille minisirum,
Persoivi sancio caruiiuupauca seiii.
quibus allerum discrepare ab altero observari debet. Integrum distichon de Heliadii actale novit unus coi- lector. Quod autem nola, seu potius risu dignumju- dicamus, rectoris nomen et miinus est in lectoris mu- lata, quarlo nempe carminis illo versu
E\ monacho leclor Agaliensis erat.
Nani in lertio; quin scribere is voUierit rector, erro- remque lyporum esse minime dubitamus. Ai ex mo- nacbo lectorera Agaliensem factum Heliadium fuisse, credi eumdem collectorem voluisse, hiijus alTixuni scbolion palam facit, siquidem hoc lectoris officiura apud Benedictinos idem esse cum arcai ii aut oeco- iiomi, idque ex Isidoro in libro de Ofliciis conslare ait. Sed impostura est quae verae fit lectioni. Rector enim pro abbate apud euradem Hildefonsum signili- care consuevit (ut in Jiislo, cap. 8); lectoris aulem pro arcario aut ceconomo, neque Isidorus in libro de
rexit nienlem confictor carminis ut sanctum Boni- tum episcopum Arvernensem, cui sicul el Hildefonso Deipara Maria cappam miri candoris apparens ei dof nasse dicilur, ex eadem qua Hildefonsus gente et fa- milia, lioc esl Ophilonis et Evaniiae sancii Hildefonsi niaterteryc, nepolera fuisse. Forsan ul cappae ccele- stis a Deipara virgine serael Hildcfonso concessje domim, si quidem in allero repetendura fuit, de fa- milia lamen, qute est lex fideicomraissorum, non exiret. Coiislal quidem ex Bonili Actorum bistoria ab a;quali conscripla (rf), Tbeodatoet Syagrio parentibus edilum euin fuisse n e senatu Roraano dunlaxat no- bili prosapia, » ul illius anonymi utar verbis. Quaj quantiim dislcnl a Gothica slirpe, et Albanagildo rege Gothoium proavo, nulliis non videt. Et nonne ridicuhim esl ac demons, ul Ilildefonsum credaraus, Syagriie sororis raalruclis noniine lios versuspangcn- tem, ob pr;vnuntialara olim Bonilo, dum adhuc in
Officiis, neque alius, credo, aliquis meiilionem ba- (^ ventre malris essct, a sacerdoie quodam sanctitalera buit. Equidera insani cssel bominis memorare Hel- ^ ■ ■ ladiura arcse, non autem toli raonasterio prsepositum fuisse (a)
M. Septimum pro Eugenii scpulcro factum germa- nura videtur Hildefonsi, quantumvis Morali invisum, acnovitque purus adbuc lahis Tolelanus bistoricus. Ncc adeo tolum germaHum dicimus, sed qua parle ab eodem historico uti tale agnitum olim fuit. Te- traslichon ille vocal, quod oclaslichon apud colle- clorem apparuit [b) : quare sccundum et quartum dis- ticha vix in censum aliorum duorum reiulerim (c).
42. Oclavum pro sanctis Leandro el Massone nie- tropolitanis Hispalensi et Enicritensi. Nonura de saiiclo Fulgentio. Decimum de sanclo Isidoro. Un- decimum de sancta Florentina. Duodecimuni de san- cta Leocadia martyre Toletana, pro supposililiis babeo.
43. De carraine decinio leriio, quod incipit :
Crus hsc aima gerit geminoruin corpora frutrum,
hoe est de Leandro, Isidoro, el Florenlina eadem se- pullura condilis, neque Ilildefonsi, nec alterius an- tiqui esse, qua forma apud collectorcm apparuit, ab ea quae ex Codice Nicolai Fabri propria forma fuit non parum diversa, dixiraus jara, cum de Fufgentii rebus ageremus.
44. Decimo quarto landem faclura videtur ut si qujfi aliis prxstita, hunc derauin vc^ienles omnem
(fl) Hoc carraen quale in Iliguerae Historia Toleta- na legitur, « verum esse aniiquitalis montimenlum » exislimat noster; cui adstipulatur SS. PP. Tololano- rum Editionis curator (T. /, pag. 444, in tiot.). Vel integrum, parum mihi arridet.
(6) Exsiat quoque in noiis Ramirezii ad Luitpran- dum, pag. 330*
(c) Niinirum quod incipil : Pra^snlis Eugenii, cte. Inlerpolatum noslcr, SS. PP. Tolelanorura Edilionis Curalor» < dimidia » sui t parle coaficium > cl spu-
brec inlcr alia concepisse
Mira canuiit pnero syeclis volventilms aevl Eveutura. Deus sospilel isia inihi.
Femineo levi sexui facile id coiiccdercmus, gravis- sirao ac pnidcntissimo Hiklefonso minimc pnssumus. Neque slolil hic de Boniio fingendi liceiitia. Ille enin» ipse, qui apud Julianura in scholio isio, cum a Vir- giiie Dei genilrice vesieni accepil Arvcrnonim eral episcopus; Tolelamis idera episcopus, iion Arverno- rum, sed paliia dunlaxat Arvernus, apnd eumdein Juliauum {Num. 440, 441, 442), necnon el Luiipran- dum iii Pseudo-Chronicis suis [Ad an. 859) publica- Inr. Ibec tamen luijusloci propria non suiit, sedejus quo Julianus legitimitatis calisam dicel (c).
45. Pra^ter b;ec atlribula Hildefonso a Juliano encomiaslc, duo alia exstanl opuscula, quorum is non fuit rccordalus forte quod non justa opera scd veluli additiones esscnt, ul revera sunt scilicet : ' 46. Libelliis De Yiris illustribus, alias De Scripto- ribus ecclcsinslicis, sive addilioad ejusdem arguraenti librura sancti Isidori. Cujus in praefatione ipse se prodil auctor, successorcm se allerius Eugenii in sede gloriosa Tolelanai urbis rclerens. Sequitur la- mcn animadversione isthaec ampliatio dignissiina : « Qiiara (in(|uil) non ex hoininum numero gloriosam dico, cum banc etiam gloriosoruin illuslrel piajsentia principum ; sed ex hoc quod coram timenlibus Do-
rium censcl (P. videtur, alque
I, pay. 4i4j. Mibi omnino suspcctiira
Ense rcsecaiidum, ue pars sincera Irabaiur.
(rf) Apud Suriiim et Bollandiim, 15 Januarii. Ilera Franciscum Lanovium ( i>c SS. Franciw Cancelta- riis).
(e)Nimirum in Fictiliarum Hisloriarum censura pas^iin, pnecipue vero lib. ii, c 4, § 6 scqq. ad 9.
«7
S. IULDEFONStS TOLETANUS EPISCOPUS.
28
niinum iniquis at(|ue juslis lubeUir lo<us lonihilis, A ouinique veneralionesubliinis. » Id propler e\Iiibitam sibi ea in ecclesia, sive Leocadi:e inariyris, sivc Dei- pat-je Mariae, pnKsenliam dubio procul innuens lan- lum ail. Uiide colligas libellum hunc posl alleranaex duabus his appaiilionibus, boc est sub vilic flnem, exaraluni ab eo fuisse. Qui quidem editns est, alque edi seinper solef, cuiii laudato sancti Isidori libello. Mss. ejus exempla babuere Rom.c Cajsar cardinalis Baronius ct .\lphonsus Ciaconius, apud quos vidit Ariwldus U\io» (a). Cajelanus iiein habuil ex bi- bliolheca Casinensi ; qui et rcfert {In Vitis iriniu, eic, p. 140) iii Valicana, sineauctoiis tamen nomine, re- periri. Andreas quoque Resendius aliud pencs se ha- buit (Kvist. ad Quevedam, p. 224) {b).
47. Sunplementttm ilem seu continnationem Cliro- nici ejttsaem sancii hidori usque ad sua lempora, (leinde cdiilit cuin Luc;c Tudensis Chronico Francis- CHS Scholns .\ndreae Iraier, hiijus operae succenluria- lus in pubiicandis Hispania;, ut vocant, illuslrate au- p r.toribus ( Vo/. y K). Lucas enim Tudensis Ecclesiac episcopus Bcrengaiia? legin^c jussu scripturus niundi Chronicon jeiil profiindainenlo hujus opcris id quod ab l^idoro scrip:uin novcrat. Esl qui.lem aliquaulo diviTsnm hoccc quo I Tudcnsis pro Isidoriano nobis dedit, ab co quoJ vul,:?<3 ei tributum circumfertur. Sed aliqua de hoc dixiimis, cuin iii Isidoro versare- inur. Diffenint quoque liec duo in conclusiouc; naiu Isldorianura vulgaie lleraclii quinlum annum, ac SJsebuli quartum, boc esf , ac! ain 6S4, iion pr;ciergre- dilur; Tmlensis aulcm allerum Sisebuli reliqtia, et qui post cum regnavit, Svinlhilae lotuin imporii ac viloe lempus adj; cit. De qua difforentia quid sentien- dnni sit non lacile dixerim. Plane huic existimaio a fie Ibidori Cbroiiico biicusqne pertingenti, quod duo- hus ipsc Lucas divisit libris, t^Tlium appensurus; in- <'ipore hiiic ail • Contiuuaiionoin Chronicorum beati Isidori per bealum Ilild.-fonsiim cpiscopuin Tole- tnnum composilam. » IsUkoc ;ib iuilio Sisenandi us- r qut ad Reccosviiithi niorlein extenditiir.
48. At si revera Hiklefonsi est aliqua cx parte ^quod non alia quaiu Lucse rjusdcm Tudensis aucto- litafe adirmarc possumus). cfrle plura sim' novicel «Uena? manus ;)iiliqiiis consuta, qux Hildefon;.i non essft ^)ro coHipi.rlo habomus, uliwic priiiio .Macho- liM-lj pseudo-propbetsein Ili.spanias adventuiu el \nx- <!ic tionein, cjusdemquc cxpuliionem sancli Isidoii <"pi;ia. Hoc eniiu pra-teiqiiam qu kI insipidnin esse iigmentiiin loco suo ('.cinimstr.i\im;is, iiiiuime Isi- ibrus ipse tacuissel iii (^hronico, aut Cothoruin bi- stor-ia, quorum illud aJ aiinuni Gl(>, h;cc vero usque nd626, quos quidem tompus huic anili fabula; Ma- <;li0!iieli in Hispanias e\p ditioni pncscriplum jain |n*seccs3cral. Nam quod apud cumdem Lucain Tudeii- .s*;iii libri primi fine, el inira cancellos, ut significa- tur, iaudati Chronici Isidoriani, ad aeram 653, lcga- Ixr Stsebuti lempore Macbometiim ab Hispania lur- piter fiigatnm, in Africa nequiiiam nefarise legis _. slultis populis praedicasso, cjusdem coinmalis est *' <-Hin Hildefonsinis assiimjntis ejusdem Tudensis, «ive alterius, ruraores vulg», non veras hiijus i^erversi lioiMinis hislorias, seculi. .Nec aliter hi consebunt de Iiac addilionc, qui perp<Huo exercitara Ecclesise To- lelanx siiper alias p)iiiiali:ilem dignitaicm, lanqiiam Paliadium liispaniue quoddam, tiioniur. Hic enim «llserle onunliivtum legiiniis Hispali sanclum Isido- rum primatia» di^nilaie noruissc (c).
49. Paiia sun» noiuaicnla quui adjimgunlur de
(a) RiSrrl ipic hi Lign(, vil;c, lib. v, cap. 03.
{b) ILibeiur in liiblioibora Esciirialensi [Digramm. el, plui. IV, n. 25) alque apud Florezium (T. \\ a pug. 475).
(c) Eadom do hac Cbioiiicorum coniinuaiione sfii- «it SS. PP. Tok-lanonHn Edilionis ciM*an>r, jn Mo- iiifaeidem pnirfixo (T. /, pf^g. 455). HabclHr lan«n iii Esi urialensi Codicc {Lii. b, plui. i, u. 9) hoc litu-
conupiis ab Avicona sancli docloris De medicn Arle libris, iiTriislata ob aposlasiam Theodiscli ab Hispa- lonsi Tolelanam in ecciesiam primatiali sede, et ob- lonlo per Cindasvinthum a Roiiiano ponlince privi- l''gio, ut secundum beneplaciiuin Hispanoruiii poiiti- licura primati:e ista dignilas vel Hispali, vel Toleii, cssei, quain idem rex Toleian:c a:!judicavii; cujus roi lani seriic, ei qu:c ex bcneplacito, uli dicilur, poriiilicum Ilispanoriim, simiil inlclligo congregato- iiiiii, expediri dchuit, ne niiiiima quidem nikta aut vcsligium in Cindasviiilbi ei Rocoesvinibi, necnon Waiiibanis, ct successorum, conciliis Toletani» re- licta cst.
50. Dcrnum Hildefonsus morions dccinio octavo Reccesvinthi rogis anno, ut vidiinus (i I est 666) nisl Pylhagorica iisus .iliqua moUMiipsychosi, nunime po- luil adiliiionom baiic Reccesviuibi oliilus relatione concludere, quod Tudensis crodidil. Ilanc cnini se- quilur ba>c biijusnuctoris uo:a : « Hucusque bealus scripsil Ilil lefonsus, ctc. > Aliter Rodericus Tolela- nus, cujus hac rc supor vcrlia coimp.issima sunl in vulgalis Edilionibiis (Hisp. illvsl. t. II, p. 52) ; « El cuin boatus Isidoriis scripsisset Colhorum originem usque ad anniiiii quintuni logis S\inihilae, S. llilde- fonsus scripsil tompora Goihoruin, Alanorum, Vaii- dalorum ct Suevorum , a quinlo anno Svinihilae us- que ad oclavum docimum Uoccesvini.hi, (</) [at Isi- dorusjunior, qui a principio miinui incipil Cihronica usqiic ad ociavum deciuuiin Uocccsviii'.hi] annum liJolilcr prosoculus, el usque ad dostriiclionem lli- spaniic per Arabcs ipse scripsil.» Quae ila corrigcnda csseccns.io: « Et cum beatus Isidorus scripsisset Golhoruin, Alanorum, Vandalorum cl Suevoruin, ori^incm usque aJ annum (juinUim regis Svinlhila^, sanclus Hil.lefonsus sciipsil GoTiorum tcmpora a qiiinlo anno Svinihila; usquc ad oclavum decimum Ueccesvinlhi annum ; ci. Isi 'orus junior prosecutus usque ad desiruclionoiu ILsp.mia; per Arabes ipse scripsii. » Qua; sic locia roclo cuirere talo, aliler sibi non conslare neiiio noii vidot. llyec nos de hac a Idilione habuiraus diceie : qiiiim quidem ailiniitunt p!;cler laudaios episcopos Toleianum ac Tudensem ll:slori;c gcneralis auclorom, J<)anneni ./Egidiura Za- moronseni, in fragnientis suis mss., Joaiines Gerun- densisin piologo AnacephalaKOsis Hispanrae; qui cura de cjus historiographis liactal, addidissc ait Isido- riano operi de Golhoruni successibus aliqua Hilde- fonsum Tolelanum ct Sulpicium. Qui emendandus cst, ut pro Sulpicio Julianum, sive Isidorura junio- rera scripsisse credendus sii. Alii hoc tolum quod sub Uildefonsi noraine sese vendilat, Lucae Tudensi at- tribuunt, quorum e numero est Laurenlius de Pa- (lilla, in Vila sancti Isidori (/» opere de los Suntos de Espaha).
51. Adofficium, seu librosecclesiasticos, Isidoriani, ut vocant, ritus, Breviarium scilicel ac Missale, noii- nulla contulissellildefonsum inde colligerepossumus, quod in epistola synodaii quam ad Ilispaniarum epi- scopos Francofordiensis concilii siib Carolo magno habili Patres undiqiie eo collecli pro daninanda h.e- resi Pelicis UrgeUit;rnf alque Elipandi Tolclani an- tistiliyn iumcupavoiH3, :iIiog»lls ab e«,dem Elipando pro se in libello ftdei siucad C:«roliim enradera ma- gnuin direcio sanctonmi Eugciiii, HilJefonsi, afque jBliani lestimoniis, siciepoml«r:«Sequiturine«>Jeni libello veslro : Itcin pr.Tedccessores nostri Eugenius, Ilildefonsiis, Jnlianus, Tolelaii;e scdis antisiiles, in suis dogmatibus ila dixerunt in niissa de Coena Do-
lo : Beati Ilild^fomi episcopi Toietani continua- tio Historice CoChorum a iemporibm Sisenandi ad neccesuiullimn.
{d) Quae sicjcguniur intra ansul.is, deesse in Mss. Scoiiis adnoiavii in niargine sua; Editionis Franco- riirtonsts. SinriKlcr eriat bistoria generalis, ii parle, cap. 50, et Joanncs .'Egtifrus Zamorensis ras. verbis Uoili-viti conup is usus.
S9
NOTITIA HISTORICA.
mini : » Qui per adoptivi hominis passionem, etc. > A Seqiiiiiiiur lestimoniiim unum alque altcrum ex hae missa, et ex alia <Je Ascensioiie Doniini, qtiibtis ad- jungiiiir : c Et c;»',lera qii.e ex parenlun! vestrorum dlctis p(i8uislis, utmaniresliim sil qnulcs habeatis pa- rentes, et ut notiim sit oinnibus unde vos tradiii si- tis in maitus infuielium.»
62. Injuria cxprobraiit {fl)calamitaleincaptivilatis, tanqiiaiM paenain fals;e «loctrin.-eabantiqnisPatriljus, qiiivere sanctissimi et calbolicissimi fuere, tradilae; quosdala cperJ tupliir B ironius {Tom IX, nd.ann. 794, ex n. 6) ab impressioiie hac synodalis censiinr in In- le« Hispaniaedoclores, una tantnm fideEiipandieorum doctrina abutenlis, lam acriterfacta.ld quod censen- dum pariformiter csldeiis quieadjnnguiit Francofor- dienses Palres : «El mclins est teslimonio Dei Patris credere de suoFilio, quam Hildefimsi veslri, quitales vobis composuit preces in missaruin solemniis, qiia- les univcisalis el sancta Dei iion habelEcclesia.Ncc vos in illisexaudiriputamus. Et si Ilildefonsus vester g in orati<mibus suis Cbristum adoplivum nominavit, nosterveroGregorius pontifex Roman.c sedis, et cla- rissiinus toto orbe doclor, in suis orationibus semper eum Lnigenitum nominare non dubitavil. » Quibus
Siiod ."eqiiumfuitBaroniusel aliie nosiralibus respon- erunt, aiiissancti pnv^sertiin Hildefonsi noslri lau- datis lestimoniis, qu;e adoptioncm carnis co modo fjuo Elipandus senliebal, et FrancofordiensesPatres inlellexere, ab ejiis immie dociiinaque omnino ex- cludunt. Qux cum Elipandus s;cciilo suo, hoc esl se- queiiti, iii sJylum venenl, reliaclamla erunl. Interim enim adduximus eoconsilio lanium, ul oslenrtere- mus IlildefDnsum in Ritiales etecclesiasticos libros nonnihil opere contulisse.
55. His tamen qu:e vere ei iribuuntiir a^yimxit no- stra ie(asqu;edani ulia, qii;e vel uec ejns nec allerius imqunm fuere, vclniilla congniarationeejusesseevin- cere possumus. Franciscusqui<ieui FevardenliusGal- lus ordinis Minoriim, eccle-iaslicse totius hisioriai p sacrarumque disciplinanim perilissimus, morito suo ^ pietatis doctrin.Tijuea inagno Baronio laiidatus {Vhi snpra, ad ann.lM, 11. 10) supcriore s;ccuio Piirisii» eiiidil anno 1576, e INivolii officina. sanclo HiMef.ui- 60 ascrjptos, primo iibriim contra eos qui disputant de perpctun virginitute siincta' Muriw, cl deejusparlu- ritione;'i'' homiliam contrn eos qui mcndose afftrninnt Mariam vircjinem contra leifcm Dominumpeperisse;^" sermones scx de Asanmplione beata' Mari(p; -i^sermo- nem duplicem in Sativitate heata' Maria;; 5° sermo- nem de cjusde.m Purificntione. Qiiod opiiscnluin cdi- tum ipioque inler vetcriiiu paliuui opera habomus {Vol.IX)
54. Nec non Petrus de Alba et Astorga cjusdem Fraii- ciscanornm ordinis, Hispanus, in majjMio oporca se tanlum initialo, Bibliolhec;c virginalis, hoc est, eo- rum auciorum collectione, qui ptculiaria in laudcm Deipara; nialris opcra scripsere, Coronam bcatw Maria' t)iri)r>rnsHiIdefonsi nomiiiein lucem editiil (6). Pseu- do-Jiilianus qiioque Vilam sancli Eugenii deccssoris ^ sui, hoc est junioris, scripsisse eum credi voiuit(f). Nuper vir doctissimusJoannes MabilloniusBcnedicti- Xius Revelationem quamdam Hildcfonso cuidam Ilispa- noepiscopo tribuiam, uua cum disser.atione De pane eacharistico azymoct fermenlato , Parisiis, anno 1674 in lucem emissa, publicavil. Quyc omiiia singitlatim abs- queullavcrisimililudineascribici, aut cjuscsse crcdi, j;\ni persuaderc conlondani.
35. Certe, ut orJine agamus, caque pra'Stru.\imis qua.>legitimi;atemcomprobareYidMitiir, librumCoiiMa eosquidisi)iilantdeperp(>iuavirgii)i!aU'sanct;eSlai'i;e, el de eju.s parlurilioo*^ oU:n pro Ilildelyusicommcii-
(fi)Viudicoviinu8 nosoUm sauctum Ilililefonsum ab ea labe,quainuslusfueraiaPalribusconciIii Franco- fordiensis, a Fciice et Elipando per errorem fac»i de- t^Us jVidc lom. II Colleci. m ix. concil.Hisp., patj. C69, ()70U Caud. Di; AGumr.t.
tarioagnovit Vinccnlius Bellovaccn is-.pitiCi.pu?., lib. vii Speculi llisLor., cap. 120. Necnonet Michael Al- phonsus Carranza Carmelita Vaienlinus, isqui libros De virginitate perpelua beat;e Maria' jam laudatos in lu- cem primuscdidil, in eotraclatu quo deeodem my- sterio ncophytiim instruere voluit, siiperioriquesulv- junxit, aiiquo exin<le utilur Hildefonso ascripLo tesli- monio. Acpniestoest hnicsuffuiciendojudiciohistoria, quaiscripto isti porrexisse occasioncm dicitur. Rode- ricus enira Toletaniis, lib. ii, cap. uitimo, ha-c ail : Hujns tempore cum Helvidius et Pciagius (Pro Jovi- nianus) a Gallis venicnles plerasque parlcs Hispanije iiifccissent, virginiiattm bealae Virginis infamantes, bcalus Hil.Iefonsus illis occurrens, sacrarum Scri- plurarum tesiimonijs, <t lingua mellifliia, el gralia in labiis suis difTusa, eorM.m dogmala confulavit, et ab Ilispaniis confusos abegil. • Deinde riarrat iieatae Mari;e faclam ei apparilion.m, el gratias h:ibitasob definsain ejus virginilatem.
50. Sedplura elgraviorasuntargumenlaquibusper- siiademur quominus librum hunc in aibum Uildeion- sinorum opfrum admittamus. Priraum el masculum quidem exsiylo est, quaevera et germana doctjssimo- rum judicio aucloris censciur sui nola. Vere enim sermo is, quo Hildefonsus ulitur in opere Devirgini- taic, quml indubitate ejus esl, lam disiat ab illo alte- liuslibelli adversus dispulatores cditi, ut niirari sub- eat hoinines erudiiissimos nunquam bujus differen- tia? SMJSum adanimi sui cxamen reduxisse. iniu.s qiii- domslyluscharacterem cjus ailatis, etgothic;cLatini- tatis, qua vixil et qua imbulus luit llildefonsus, prae- sefei t manifeslissi:num : n.^mp3 Latimieorationis]am declinantis ad ru;litalem ctscabrositalem gcnusquod- dam, longedisccdens abanliqu.e vcr:cque Roman;e di- ciioisis purilale ac facililate. Hoc genus, scilicet quod verbis aul iiisolenlibus uut improprie usurpatismaxi- me deleclalur, phrasi horret, dic ioneque insuaviori» numerosque non tam in slruclura totius, qu'>d opor- liibal, oiaiionis scrval, qu.am in exitum periodl cu- jusque laboriosa anxietalc cnmpingit. Verbis conso- nis, aut certe cjusdem na.uiiC et generis nisi oralia- nescad:\nt, mutuoque rcspondoant, sermo frigescere, ac sine lumbis esse, prorsusque uv»ptO;j.o(, creditur.
57. Accedit affcctaia eiiam verboruni congeries, inopsque, ut sic dicam, copia, cujus negotium io eo toium fuit posilum, ui circumloqiiendo anxi.ique mo- lilione quiJquid pcrvii:mcssclac simplex dictuquefa- cileverljorum cumutus involveret. Hic istiusaevielo- quenti;e characierismus fuil, quo Hildcfonsus, et pa- ri'S fere omnes in Hispania maxime usi siini. .^vuret nos, non homiucs, carpimus. At vero ductum libellL Adversusdispuiatores nuila affectalio, sedformailla siniplex et aperla diccndi qu:c apud alias gentcs et in- fcrioris saiculi scripiorcs invaluit, eaquo peipauci» vcrbis insolenlioribus aspcra comiialur.
58. Scd ne hujus argumcnii pondus iulimatlo h:T«e gcneralis cxtenuet, age, videamus singularia isla in exempiisclara. Primo loco verba e\ iibello De Yiigi- nilale paruni Laiina, Lalinevc usurpata, hfcc notamus connectutio pro copula, ulcredimus; fatuissimns; fe- tosa pro fcta (qiiotl sancli isidori exempio in quodam hymnodixi;); itmemorfl/us, quasi recordalus, aut re- miniscens: inconstabilis;lantumdempro tantum;(iu- carepro diicere ; vetuslatus, quasi anliqiialus; plausi~ bilis pro libens; audientia pro andiendi sensu; mon'~ tniioties pro monitioncs; almificns, pro sanclificans; impudoratus pro eo qui pudore carel, quem Isidoriii ing<ossise.rp«<ioifl/«.'H itixit; evadens passive proer.v <libili; impleniludo H impromptissimns haiid negant hic plenitudincm aut pioinpliludinem ; aliaqm'.
59. Sequunlur airoctate diclacl rcdundanter, Quid
(/') In explicalionc cpigramm. Hildcfonsi de Euge< nio, scu iu Colleciione var. cariu., pag. l-SO.
(t) Hanc Eugenii Vil;«m in cjratittm Tofelani pvpuli sciipsisse Hildcfonsus a Pseti<lo-Juli;ii)0 di< iiur.
u
S. UILDEFONSLS TOLETANUS EPISCOPIS.
3i
.opioiog fruyii i nfuini i ? (ma\ sic malo fniain /i(</is) an- A Ualum, sive viliosiim siisceplutii iii (cjiis s,uos liunc
dienticB tua;'intufisse ; (leAiiiia proplKMissa ait : Comi
talu conjuyii non longivva, dnodeciesseplies vidititdlis
annositate longinqua et obseoationibus opulenla.
Item : Licet ego non erpiicnverim omncs turmm et tun-
torum innumeros et innomimbiHter cxistenles veri^iicos
testes, elc. Stellain novo nalivitatis exordio, novo pro-
cessionis apparaln prolatnm. ILnc nolalii digiiiora
sunt, quilius p.irla resp.Msaalia p. riiitP^riMn libruiii fa-
eilequivisobseivabil. Qiueqiiidemomma Imciisquedi-
o;a volui.iit slyli hoc genus, qu?c illius temporiselegan-
lia fuit, divo nostro, islius opr^risfabro, consignarem.
Quod piorum omnium venia diclum sil, virique san-
ctissiini,ciijus liax vel impolila sermonis vesligia re-
legens avido ore pronus exosculor. Plane in opusculo
altero adversus eos qui dispularent de Mariai partu-
rilione, diversa omnia : g nus scriptionis prorsus al-
lerum, oratio liquidior cl simplicior, vix ulluinquod
offendat aurcs verbiim, nulla omnino affoclalio aut
circumducendi res, aul versus pariformiier absol-
\endi.
60. Secundo, movet hujus operis apud Julianiim aliorum descriptorem silenlium. Yix enim cre libile
est adeo sedulum et curiosum rccensitorcm librorum,
quos quidem absolutos et inlegros reliquisset, nostri
Hildefonsi, absolutum hunc et integrum, in eoqiie
periclitantis in beatani \Mrgincra pietatis articulo
emissum ignorasse aut prcetermisisse. Unum cnim
laudat is libellum De Yirginitate S. Mariae contra ires
infidelcs, qui manifestissime aliusille esl etabhoc di-
vei-sus. Nec Isiilorus Pacensis divagatur ab isto unico
opcre, laudans eum quem < de virginitate nostroc Do-
minae Mari:E sempHr virginis iiilido politoqiie eloquio,
ordine synonymo (vides quod eloqnatui') pci Horen- quidcm asserebal Mariu; in partu cum' cath()iicis, sed
tem libellum. > Pelagio similiter Ovetensi, aut Seba- male interpretabatur, i id ipsura, qirod confiteretur
stiano Salmanticensi inillum aliud opus cogniluin negans, i dum dicei*el i eara coramuni lege nalurie
dixeris : quo scilicel meruit sanctissimus doctor puerporam filium edidisse : > quae verba ejus sunt
cappae coclestis Marianum donum , quam id quo opusculi nostri , cui insistimus , auclor calamuin
< contulit (verba t^jus audis) adversiis h;eresiarchas q slrinxit.
Helvidiura atque Jovinianum, > qiii verc hostcs sunl 64. Descriptum hunc in bibliothecoe Corbeiensis
ab Hildefoiiso sibi in eo, quem unicum contendiinus, apographis Mabillonius vidit cum hac iuscriptio-
ejusdera esse librum, ad concerlationis exercilatio- ".^ (f).- * Venerabili matronye Cliristi una cum sacris
nem propositi. Qiiibns iisticm notis dcprehenduntur virginibus Vesona (legcndum Sucssona Mabillonius
haud quidem ad aliud opus ei !em IliliJefonso scri- existimat) iiionasticc dcgentibus P. R. monachorum
bens Quiriciis («), necnon et Hermannus monachus omniuraperipsema.QuLestionem.charissima?, departu
ad Lauduncnsein episcopum directis (6) litleris re- B. Mari:e Virginis mihi nuper allalam vobis persol-
versum : co quidem lempore qiio noiuluin exsUucla erant, vel in Hibpania ipsa, poctica; arti.s lumiiia ? Prailerea quod Ecclesiam dixcril ex atictorilate SS. Putrnm hunc hynuium seu hynini versum canere : s; loquatur Hildefonsus, de eo Ecclesiae rilu, ci psal- leiidi consuetiidine lociiliis videri d(;bet, qiue ex conslilulione duoruin Tolctanorum qiiarli et quinti conciliorum, lain in Ilispania quam in Narbonensi
Erovincia Colhoriim dilioiiis (unde ii quos inipro- asse liber dicitur hreretici veiiero) constanter viguit, non de ecclesiastici oflicii ncmpe Romaiii extra eos limites vulgala forma. Atciui iii Golhico Missali libro nunquam fuil iste Sedulii reccplns hyiniius.
65. Quarto, liunc librum de quo loquiraur non Hildefonsi, sed Paschasii Ratberti Corbeiensis abba- tis, qni sub Ludovico Pio vixit, partum esse, Joannes Mabillonius el Lucas d'Acherius Beneiliclini, sajpe jam praeconio solid.-e virlulis a nobis excepti, cer- g lissimis alter ul putal (c) argiiiiientis, conjecturis aller ((/) usus, conlendunt. Orta nempe fuit Ralberli tem- pore in Germanine partiluis iiova sentenlia de iiiodo nativiialis Christi Salvaloris cx utero Deiparjc Yir- ginis, « doo[malizans Clirisli infanliam per virginalis januam vuTvic, humanoe nalivitatis vcrum non ha- buisse orlum ; sed monstruose de secrclo venli is in- cerlo tramile luminis in aiiras exiisse : quod non est nasci, sed erumpi, » ut Ralra:i;nus inquit, Corbeien- sis et ipse monachus Ralberto ajqualis io libro De eo quod Christus ex Yirgine natus contra ita senlienles elucubrato, et a Luca dAcherio primo Spicilcgii sui volumine in lucera edito (Pag. 318). Adversus huuc Ratrarani librum, sive alium alteiius qui virginitalem
spexisse
61. Tertio, IliUlcfonsumne lam percgrinum exisli- mabimus hierentemve in dimelicndo carinine, cujus artis lara studiosus nobis a Juliano describitur, ciii haec exciderini? « Hinc est sane quod Ecclesia ex auctoritate sanctorum Patrum, canit de nativitate ejiis (Christi Doniini), et gaudium matris habet cum rirginitatis pudore, ubi alii quam egregii viri emen- daverunt, cum virginitalis honore. > Agnoscis versiim ex Pascbalis operis Sedulii secundo libro, nempe illius hyniiii qiiem sanct;e Dei genilrici Ecclesia ca- nit : Salve, sancla parens, etc. Versiis hic esl, nec aliter conslare potesl :
Caudia niairis Labciis cum virginlt.ilis honore.
Qui I ergo dicemus de illo vitio? an exislimasse au- ciorem qui carminc uiilur hanc lahem apud Sedu- lium ipsum contractam, an secus ? Dtrum videbilur, absuriium dixeris. Plane Ilildefoiiso arlis non ignaro poeiicse, sedere non poluit, lapsum fuisse adeo tur- piter Seduliura.
62. Rursus e conlrario, quis prudens et sanus cre- dal ab Ecclesia,. hoc est universo Chrisliano orbe tot lilieris ac disciplinis prxstanlium virorum, sive vi-
vere decrevi, quoniam vos eam plurimum amarenon ambigo : ut ex lioc scialis, quanlum vos diligam longe diu ab utero vesicr alumnus, multojain senio confectus. » Grandioribus neinpe his in lilteris P. R. Paschasii Ratberti nomen ialere Mabillonius cerle judical. Iino d'Acherius ait binos ejtisdera biblio- thecse Corbeiensis Codices mss. Paschasii Ratberti nomen pra;fixum habere. Exlra vero rem concerla- tioniscum hairelicis, quod volunl hi quibus Hildefoii- sus videtur auctor, librum consislere, inde is colle- git, quod fiatres, non hosles in eo impelantur. Yeiba ejus aiidis ex eadem pncfalione : « Sed qiiia quorum- D dam nunc fratrum rursus irapudica quasi percun- clando laborat temeritas : decrevi ad vos, malronae Christi, de his scribere, quiK ipsi curiosius (verbum attende) coiitra ejus pudicitiam, qiiam religiosius co- naniur explorare. » Sed qux. sequunliir infra, extra contioversiam ponunt , opere isto, non Hildefonsi, sed Paschasii, sive alterius (ut nos inlerira hoc de- mus refragantibus huic posteriori de Paschasio au- ftore judiclo) impeii ac refutari Ratramnum ejusque isliim De eo quod Christus ex Virgine natus est d'A- cherianum libruin. Quod manifestissime ex his utrius- que similibus nolis et sententia constat.
(fl) In epistola illa apud d'Acherium i, lomo I Spi- scriptis tom. II de Aciis SS. Benediciin., pag. 519,
eil., P''*g- ^08. et in praefatione partis ii sseculi iii.
(b) Legitur apud Cajetanum laudalo loco, ct apud (rf) In pnefalione ad leclorem primi tomi Spicile'
Mabilloniiim laudalo ilcm volum. II Act. SS. Bcned., gii.
pag. "i^O. (c) Edidit eafn d'Acherius in ludata pnefationo
^t) In obbcrvaliynibus dc quibusdani Hildefonsi ad lcctorem torai I Spicil.
Zo
NOTITIA HISTOUICA.
31
65. Prioris illins Be parlumiune^ »ive adversus eos A minare conati sint. Nnllo enim opcrae pretio, aut
qni dismlant, clc, hycc sunl : « Diciiiit enim non aiiter B. Virginem Mariam parere poluisse, nequc aliter debuisse, quam communi legc nalune, et siciit mos esl omniiim feminarum, ut vera nativitas Cliri- sli dici possit ; alias autem, inquiunt, si noii ila natus est ut cjctcri nascunlur infiinies, vcra nalivitas non est; el ideo nc phantasia putelur, aut ne sicut aqua oer aivcum transisse, iia per ulerum Virginis absque sibi arguenda iterumque damnanda Ilildelonsus, ut
potius temere Hildefonsus iKeresin exstinclara etiam ut styio conligerct, e tiimulo excitare, atque honji- num advertere meiilihus pnesumsisset (6). Sed quod Ileividium et Pelagium propi iis hos noiiiinibus fiiisse Rodericus scripserit, errore faclum existiraamus. Nomine veterum Deipanu virginitatis ailaLrantiuin h;ereticorum , Hclvidii nempe et Joviniani, proposuit
naicentis ordine credatiir nalus : pium esl sentire sic eum lege naturye natiim fuisse quomo;lo iiascuntur cajieri inlantes, et eam sic popcrisse sicut reliquoe pa- riunt mulieres. 0 Cicca pietas ! (in(it) quae tam impie sentit de .Maria Virgine, et cscca praisumplio, quie tam impie lo<|'iitur de Christo! >
()6. .\udi nuiic Katramnum, cap. 1, postquam Gormauoiuin senlenliain retulisset : « Jam ergo (infort) ncc veie natus Christus,-nec vere genuit Maria. > Et mox : Ita nec ipsa maler diceretitr inte- gra, nec Salvatoris naiivilas ex mntre perfecta. » Et cap. 2 : « Nonpepcrit autcm, si parlus aliter quam per natur;i\ januam processil. Siquidem jani talis orlus iion Virginis est partus, .sed proprius videlicet ipsius infanlis egressus. » Libcr lolus hoc fere argu- menlo urget adversaiium. Perpelua multorum ssecii- lorum diversilas inter auctorcs catholicos hoc super ariiculo de Christi Domini nativitatis et Mariani par- lus iiiodo, hiiic dedit contioversise locum iuter Ger- manos illos, llatramnum et Paschasium, hoc sseculo motcc : quam pars major nostronim theologorum cum D. Tlioma eorian principe tandem diKinive- re ia).
(»7. Qiiinlo, cum Ilermannus monachus ad Barlho- lonia\um l.auduiionsem scribens referat se auspiciis cjus qu;esivissc, ct in Catalauaensi urhe reperisse Ires iihcllos, quos De vircjinitaie Virginis Marix Hildefonsus composucral, et ob quorum remunem- tionem casnlam pretiosissimam ab eadem Dei gcni- Irice acceporat : satis innuit non aliud esse hiijiis
sub utnusque Antidico-.Mariani h;ercsiarch3e larva, nova illa, qu^e proprio vocare nomine fuil dedignalus, hominume.vcindcretmonstra. Facom pr.Tebot Pelagiu.s Ovetcnsis • Contulit adversus luerosiarchas Hel vldium atque Jovinianum. » Quibiis Hildofonsus adjunxil inno- minatum tertiuin hosiem, sub Jud.oi appellatione, in coramunioncm triumphi, ut iii cunctis suis propu- giiatoribus inipudentem iliam hsresin debellaret. Hiiic Roderico in mcntem vcnisse credimus quod hLcreticum alterum ex Gallis illis quibus noster oc- g currit Hildefonsus, Helvidium appellatum crediderit.
70. Quod item Pelagium pro joviniano (lixerit, er- rore id factum- suspicamur. Hoc seosu accepissc vi- delur eum Joannes Magnus archiepiscopus Vpsalen- sis in Gothorum et Suevorum Hi.^toriai ab Olao fra- ire ac successore ante saiculum editoe lib. xvi, cap. 2i, « In cujus tempore (ait) duai haireses Pelagiana el Helvidiana, ex Galliis iii Hispanias irrurapentes, maximam Hispaniarura partem corruporunt > (c). Historici auiera plerique (d) nosiri videntuv in Rodc- rico legisse pro Helvidio Iietladium, propriacjue non rccte putanl recentium nomina hsc , quihus ille usus fuil, quanquam aiii Helvidium retineant (<?).
71. Aliter autem qui Luitpra'idi et Jiiliani iiomina sctale nostra subiit, ut vetustatis mantellum fabulis sive cogitationibiis suis obducerei. Hi enim noii Hel- vidium ct Pelayium, sed Theudinm et UeUudium appellant. Luitpraiidus (f) : « Ikcreticos Narbona vcnieiiles, naiione Gothos, Theudinm ct Helladium, per Hispaiiias teterrime vagaiites, et de virgii^itatc
argumenti opus Hildefonsinum, novoque huic invcnlo C u. Mariie Virginis temere sentientes, quod more cxte
libros ejus mulliplicandi, quos de virgiuitate ct par- turitione diversos scripsisse (ingitnr, anti(iua!n ejus SEvi persuasionem prflcscriberc.
68. Sexlo, plena sunt erroribus, cura in histoiia lura in thcologia commissis, qu.ne de hocce libro re- fenmtur apiid eos auctores qiii rccens erupere, nt
J|uampIurimos veierum in libris nodos incidere, vel alsa pro certis ven;litare ausi, tanquam dei c nia- china prosilicntcs acdamarcntur. Ncc enim conlonti Roderici Tolciani vest'gia .sequi, nova ipsi posuore, quibus sulHaminandis jam insistimus. Hiijus lemporc (ail Rodcricus [Lifr. u, c. 221) i ciim llelviiius ct Pelagius (Jovinianus) a Gallis venientes pierasqnc partes Hispani;c inrecissent, virginitatem B. Virginis infamantes, B. Hildetonsus illis occurrens, sacrarum Scripturarum testimoniis, et lingiia mellillua, ct gralia in iabiis suis dilTusa, eorum dogmata coiifuta- vit, et ab Hispaniis confusos abcgit. Undeetin feslo gloriosa; Virgini^, etc. » Quibus prose<iuilur de Vir- 0 dicaral, confutal. Coiitilium ivnliorum cpiscoporuni
rariim mulierum dilalatis ciaustris virginalibus pe- perit Christum Dominum verum Deum et homincm lilium stsum, sermonibus el qualuordecim editis li- bris (ita habet Thomae Tamaii editio Matriteiisis ; at Ramirezii Parisina loco eorum, sermonibus quatuor- dccim, et editis libris) Hildefonsus diversis ab illo (Soliloquiorum) iiicipieiite : Domina mea, viriliter confutat, et casligatos jussu rcgis Recc^svinthi ca- tholici serenissiinique principis loia Hispania cogil cxsularc. » Nec semel lantum, scd et iteriim post soptcnniuin cx Ilispania quo redierant, sigiialeque ab Elbora cjectos (quod iii gratiam Carpetaiiorum suoium, ac Talavene urbis civium diclum pula) Pseudo Liiilprandus rofert (gf). Eadeni fere Pseudo- Juliamis (//) : « H.xrelicos Gallos Theudium et Hella- dium loquoiites de partiiricndi modo B. Virginis .Ma- riic, editis iibris quos asl moiiiaUs Deliviensis (Dei- biciisis alias) moiiaslerii iii agro Tolelano posili c!e-
ginis sanctissira;e apparilione, Hiliiefonsoque ab ea- dem Virgine Maria cadesti veste ob ejusvirginiiatem defensam remunorato.
69. Plane nullus dubito quin hxc historia vera sit, perversiquc e Gallis luvrotici Helvidianum virus jain ab Hieronyiuo di.^sipatum per IIisi>anias disse-
(fl) iiiparte, q. 28, art. 2; junge i part., q. 98, art. 2 ad i. Suarez in iii part.,tom. II, q. 25, art. 8, disp. iZ, sect. i. Va.^qiiez in iii part., tom. II, q. 28, art. 3, disp. 121, cap. 5. Durandus in 4 Sent., dist. 44, q. 6.
(b) Rccole superius dicia de hoc argumcnlo n. 11 in not.
(c)Peiperain pro nominibus Luilprandianis horura hncreticoruin laudat Joan. Magniim Thomas Tamaius in nolis ad Luilprandi Chronio. annoG61, pag. 62.
(«^) Moralos, lib. xii, cap. 59 ; Padilla, ceut. 7, c.
contrahit, in quo intorfuil ipse Hiidefonsus ct iniilli cpiscnpi, iiilcr qucs fuil iiiius S. Amaiidus primus (i) e|iiscopiis Tnjcctciisis, d; in;ie vcro Castellonon- sis iu Hispania, vir doctus et sanctus. » Et infra (Num. 541) : < Mullis habilis ooncionihus sanclus HiUlofoiisus dofondit miiabil in parlurilionis nioduin
48 ; Vasaeus, in Chron. ad ann. 662 ; Mariana, lib. VI, cap. 10 ; Portocarrerns De Dcscensioue Deip. in Ecclos. Toletanam ; Vazqiiez in suo Hildcphonso lib. IV, cap. 3, necnon et Vazquez Thcologus in iii part., disp. 121, C.2.
(e) Mariela, lih. v de SS. Hisp., cap. oO; Higuera in Nolis ad Luiiprandi an. 661, n. 115.
(/) In Chron. ad ann. 661.
(fif)Ad ann. 668.
(/i) InChron., num. 538.
(>) Imo f)Wu«, ne c.lumniosc audi.nnus, legcndura.
M
5. niF.nrFONsrs tolktanijs Knscorus,
36
U. Marisf! Virginis, conlra iilos h;i'.relicos, (licentfs A qiiarliiiii pio dociuio lcilio lypograpiio libenlcr im- 111*010 c;ctcrarinn imiiicriiin pcpcTissc ; niliiioininiis pulaimis. il;Mn (Sum. 103) coniposuisse S. Hildc- pennaiisissc vir'p'ineni, (piotl lieri non potcst. i Jonsnni ad privatam devotioncm snam Soliloqnioriim
7^2. Somnia h;ec snnl in cereiiro cjus nala, qnein lolies dainnanins. Ilcllaiiium neinpc voeavil lia;reli- coruni «llerum, co quod in Roderico Toletano ila pro Ilrlvitli;), qua; vcia leclio cst, alieubi legilur ; Theudiuin vcro allcium, sua unius lide, qn:c nulla esl : quasi laclo c.\ parte sii)i liono nomiiie in l4o- dcrici auetorilate, quod reliquuni assis luit inenda- cio coniinodare lulo posset. Ad liaic injusle aguitt liculnei Instorici cuin suppos tiliis snis Theiidio et Hcllailio, kcretieos cos vocantes propterea quoJ B. Hlariam (^;fteraruni morc femiiianiin pci^erisse Cliri- 9lum Salvatorcm, al)S(pie tainen viigiiiitalis sikc de- tvimenio, conlcnderenl. Nam n(>que ipsius lihri au- clor (Hild(ronsus)*eis aniplius quam impudieam in percontandi) len:eritalem, eanique eoruin, quos IVa- ires (quantum ab li;erelicis conipellalio h;rc dislal !)
lihniin, sive Synonyinorum ac poslea Sermones, ac « iiiiros eleg;in(ii)ri sermone (ut declinaret lelum a div(.'rsitatc siyli) conlra hos haereticos. »
75. Quod «utem dc concilio additur hac super te Toleti habito, falsissimum esi, non ca solum ralion<; qiiod cum aliis superioiis ac iiiferioris 8a'.culorum Tolet;mis in veleribus libris servaium non habca- nuis , iiulbique cjiis menlione apud scriplorem ali- qiiem inlegnc lidei, ncque etiam in his falso creditis Hildefonsi libris et seimoiiibus, eo lempore cclebra- tum coinprobeiur, sed praesertim quia cx con(.ilio Tolftano xi, Wambanis anno quarlo. id cst redem-' pli orbis 075, sexto auleni post llildefonsi obitnrn coaeto, lotis antea 18 annis nunqiiam eoiivenisse Hi- spanos paties inanireslissime constal : quo intervallo leniporis, prcler \Yambanis quadriennium, llilde-
sugillare ausus est : elarissime lianc distinguensab g fonsiiii pontificatus novennium conlineri quis non
hrereiicorum caiisa, el llelvidiana jam ab Hieroiiymo debellata b;cresi.
73. Neque defensorii)us calbolicis lam anliqua; quam Dostr» ailalis senten ia lw:c desliUnUir. Planc ila exislinoassc videntur Tertullianus De carnc Cbii- Sli, cap. 4, et Adv. Marcionem lib. iii, cap. U el 16 ; Hieronymus, episl. 22 ad Euslocbium De cti- stodia virginilatis ; Leo ponlifex ad Leonem Aiigu- sluin , epist. 97, cap. 5 ; Gregorius Nazianzeniis, oral. 51, siveadChelidonium cpistola 1 ; Epiphanius hairesi lxiviii; («) Damascenus jtein in oratione De dormitione Mari;c ; Durandus ex Scholasticis (fr), Gregorium el Ambrosic.ra laiidans. Huncque p;irlu- riendi modum, laxalis, sicul ct concipiendi, non luxatis membiis, ei absque eo (|uod Uederelur inie- gritas, in statu innoceniiye S. Anguslinus admisit, ex quo S. Thoinas i parle qu;cst. 98, art. 2 ad (juar- tum , Riccardus in secundum senl. , dislinct. 20, nuxst. i_ Corbciensis
, et abi recenliores (c) Ralramnus ccrie p 6i9, annuenle, ut creilitur, Martii sis monachus, cai cppositum diximus bunc liavil (/»), privat.c, sed actuosiss
vidcl? El tamen id non animadvertenles, pro Jii- liani concilio slant adhuc ex noslris quidam (d), eft soluin moti qiiod parum vcrisimile iis videatur, loM Hihiefonsi tempore, talis pontificis, lucem concilio- riim exslinctam fuisse. Vero tamen hi non conjectii* ris lidere suis (Icbuere.
70. Oujus f;iiin;c historicis credcre qiiando desi* nent tol experimenlis edoeli ? Ciim vel unum hoc s;\- lis deberet esse, quod Amandum, Trajectciisem prius episcopum, deintle vero Castcllimeiisem iii Hispania, virum doctum et sanetum, interfuisse buic TolelanO concilio insulsus idem fabidalor Julianiis (c) effulire iion dubitaverit. Plane syeciilo islo S. Amandus llo- riiit, viiamque usque ad annuin ejus octogcsimum quartum (;ilii (f) sepluagesimum nonum pr;cferunt) proiluxisse crcdilur (g). Episcopus lanien hic fui» dtintaxat urbis Tr;'jccten8is in Belgio sub Sigebcrto Auslrasi;c regc ; ac post Iriennium , ciica annum
110 papa, ci remiii-
Hildefonsi exisliinnium , vere Paschasii Ratberli, li- brum, aliter senliens de nalivilate Christi Douiini, quam de solemni et cwminuni (attamen integra) par- turitionis forma, vemni nova perfidi^e appellatione nolare non dubilavit. Vere articiilus calholicis sem- per inconiroversus quod servata ftiit, sicut in conce- plione ila et in partu, Mari;e integritas ; de mira- f uli aulcm forma, qua divinus fetus e claustro vir- ginali fuit soUitus, liberum fuit unicuique argiilai i, quamvis hodie jam rec^nliorum calculo praevalueiit sententia de miraculo penctralionis, dc quo ad sclio- laslicos supra ciiatos recurrere te , lecior , ino- neo.
74. Quam vero sapiunt recentem nianiim, p>i(i.!;i- que affeciatione ea turgcnt, qu?c Luiiprando impu- tanliir Hildefonsum nempe {^'um. 101) sermonibiis qualuoidecim, atque ediiis li-bris diversis ab illo So-
liloqiiioruin , incipiente : Domina mea , h^erelicos -, — ,.._ .,...g.„ ,
illos virililer confutasse. Ad Fevardenlii editionem " tani pr:csligialoris ludiliceniui'.
actuosissim:!; porsanctcque aclsc vilic dedilns, nuiiquam exlra Gallirim Vasco- nestpie a meridie, Bel;,'ium a sepu^mtrione, Romatn ab oriente pervagatus : ncduiii ut iii Hisp.iiiid (iibi Castellonensis colkiceiur sedcs [i]) hunieros oiim oncri subduclos inconstantcr iteruin siipposuerit.
77. Nullus forsan .\mando plurcs soriitus fuit vitic ae rerum a se geslarum scriplores. Baiidemundus abbas Blandiniensis, qui teslamenlum ejus scripsil ; Alanus, HaHgerus abbas Lobicnsis, Philippus Bon;n- spei abbas , prosa oratione ; Milo auiem presbyier Elnonensis versu , in bis enuiiieraniur : qui hodie omnesexstant, ctin Aclis sanctorum Antucrpiensibus, ac Benediclinorum Parisiensibus Joannis Mabillonii, vcl primum vel iterum prodiere. Cum aatcin horum niilli Hispanicnsis hiijushabiladonis, habiireque in ea gente dignitaiis nioniionem debeamus : profecio sli- pes iruncusvc is siet, (|uem tot admonilum lestihus, ipsaque rei incongruentia, dolis tamen adhuc Tolc-
S. Hildefonsi opemm respicere hic nugalorem, in qua tredecim ei sermones at^judicantur hactenus in- visi, nonne viles? Quamvis eniin iioii omnes hic ediii inysterium hoc ag;mt intcmerati ei purissimi pir- lus, sed vel assuniptionis, vel nativitatis, ut jam di- cemus non ad(!0 stricic ponendu; sunt cum co ratio- ncs, qui miUa alia (|uam iibidinis succ ratione cir- cumagi se passus fuii. Numerum autem dccimum
(fl) Pr.Teter bos duodecim cx SS. PP. laudat impius Rivetus in Apolog. pro Deip. Virg., lib. i, cap. 16.
(b) In i sent., dist. i-i, qn.-esl. 6.
(c) Vives ad Aiigust. De civit. Dei lib. xiv, cap. 26; Guilielmus Estius,in2 sent., dist. 20, sect. 2.
((/) Hiinicra in notis ad Luitprandum anno 661, n. iOl. (e) Num. 338, in Chronico.
78. Alhicinatus forsan vir fuit, occasiortes undl- que caplans ornandi, vel fabulis, suam spariam (Hi- spaniam noslram scilicel) cx eo (juod pra;sul san- ciissimus Amandus sacram quaudoque expcditionem in Vasconas fecerii. Quain interpretanlur novioies (j) Pseudo-Jiiliani dicto audientes, de gesto iuHispa- nia Castellonensis episcopaius munere {Castellon de Empurias in Calalonia) ; atque inlerim coacto Tole-
(/) Mabillonius in notis ad Yitam S. Amandi, pag. 723.
{q) Yide Acta SS. Anluerp. edit., vi Februarii, in S. Amando, § 2.
(/0Ibid.,§2.
^j) Disputant Tamaius Salazarius tomo 1 Marlyr. Hisp.,vi Febr. ; FranciscusRuspuerla inHist. £ccles. Giennensis, sicc. vii, cap. 2.
(j) Tamaius vi Feb.
NOTITIA HISTORICA.
3«
taiio, ct ab eodein Ainando eodcmqnc suhscripio, concilio. Sed rcs non obsciire narralur ab ejus hislo- ricis. Baudemundus : « Audivilque ab cis gentem quain Vaccieiam [Alias, Vaceiatn] appellabat aniiqiii- las, quae nunc vulgo uuncupatur Vasconia , nimio en"ore deccplain, ita ul auguriis vel orani errori de- dila, idola cliam pro Deo colerel. Qu;t; [(ens crga Pyienycos salius per aspera et inaccessibilia diffusa eral loca, frelaque a;^ililale pugnandi, frequeiiler fines occupabat Fraiicorum. » Haic de silu gcn;is, quam aggicssus fuil gladio armalus verilalis Aman- dus. Cui cum pniedicassel Evangelium, «ec profice- rel, brevi ad fines Krancorum aii reversuin. Simili- tercceleri. H*c illa esl peregrinatio m Hispaiiia, ut visum fuit : in cujiis brevi circulo ponli(icalum paci- lice gesium Castcllone, curamque piirgandi novo cr- rore Ilispaniam, iia longe binc, Toleli neiiipc, con- vocato concilio, belluli noslne anliquilatum cccle- siasticarum geniis vindices comprchenderunt. Piofe- clo alia ciira fuii Amandi , Vasc.mes nerope snos (Aquilanus enim is pairia) ut ab idolorum ac d;e- nionum cuUu averterel ; non ul peregrinara genlem, Hispanos, Marianie parlurilionis forinam, quae inter adiaphora est, eo conalu doceret.
79. Nec fallaris ciim Pseudo-Juliano, rem inlra llispanias et ad sallus Pyremeos , qui ad nos perli- jienl, geslain credcns : eo maxime quod Francorum fmes occupasse frequenter bos Vasconas Baudemun- dus , alque idem ciim aliis, remeasse hinc Aman- diim in fines Francorntn, sive in Fi anciam, scripse- rint. Francia eniin eo fere tempoie Francis regibus subjecla dilio audiebat, quorum imperio Vascoiics vix paruere ; imo frequenier iii eorum fines im- pelus faciebani. : quod ex Arnaldi Oihenarti u'riusque Vasconiic Noliiia (a) liquel. De Kictrude abjiaiissa Xlaicianensi, in Vasconia edila, qucv caum ei fuerit in Franciam venicndi diciurum se auclor Vila; ejus ib) Hucbaldus lilnon iisis aniiolal monachus. Unura noc exj)ressimus de isia Franciv accpplione testimo- niuin, ne innunieris 1 ssaremus lcg( nies.
80. Duplex fuil (uon negamus) Vasconia, cis Py-
(a) Lib. iii, cap. i el2.
[b) \n Aclis Sb. Beiiediclinorum Mabillonii toin. II pag. 9ii.
lc) Rcr. Franci.arum vol. I, pag. 631
(fl) In Chron. ad ann. 76G, eodein volum. Rer. Francicar., pag. 778.
(e) Lil). IX Oiig. 2.
(/) Juval Isidori locum, ix Orig., 2, sistere : < Vacca (iuquil) oppidum fuit jiixla ryieimiin, a quo sunt cognomiuali Vaccaci: de qiiibus creditur dlxisse poela : Lateque vognnles Voccwi. Hi Pyienaei jugis, » ctc, quemadmodum apud Grialium legilur. F;TIjo ; Vacca'i enim vocabulum nusquam apud poeiam ex- stat; neqiie Isidorus terna h;ec verba lateque vaqun- tes Vaccwi e pocta reliilil, sed bina tanlum prmra, qu;c habeiilur Georg. iii, vers. 477 :
riisloruni et lougc salius laieque raqanles.
Aique eodcm respexlsse videlur Milo monachiis in tersu :
Kia age Vaccciam lale, iiiea Miis;i, vnqanieni
qucm noster ;«lducit hoc numero. Exslat qnuipie apud Viigilium iv JEneid., 42 ;
IjilequG fiu-enies
Barcaei. . .
quera locum Hierouymiis, epist. adMarceilin. el Ana- psychiain, legit
laleque vaganles
Barcai :
unde Grialianus error enasci potuit ; Barc;ei tamen Afiic;e populi sunt, ac proinde huc noii pertiueut. nestituenda esl igilur Grialii lectio, isque Isidori locus Ita interpungendus : i De quibus (i:l esi Vac-
A ren;eum Ilispani( a, ultia illum Gallica : quod n<tlii;n geographis. Sed Baudamundum de hac poslefiore agere, neque extra illam se extendisse Amanduni iik^- nachus Milo clarissime significat. Narraus enim hanc ipsam Amandi expeditionera ait :
Eia, age, Vacceiam late, mca musa, vaganiem Fidentem fienis, loiquentem tela lacertis, Pande, rogo, et vulgo vulgari voce nolalo. Si demas, inutesque apices, Vasconia ferlur. Qure gens duia satis, variis ineursibus instans, ictibus ac lelis hosiilia tc!a rependens, Extremis fueral Francoiun: inibus hoslis. Amandi nempe tempore : eadem autem poslea sub- acla ; nam subjungit :
Sed iiunc vulnilicis substrala est pacilica arrais, Frenaque consilio tandem eondiicla saluhri, Non laniat morsu, sed pacis in oscula traclat.
Quod ad Vascones Gallicani limilis perlinere, nOD vero ad Hispanici , qui nunquam Francis subiecli
» fuere, certissimum est. Dagoberti tempus forte re- spicit Milo, qui ferocisnimos etiam Vaccwos ditioni snw liostiii yladio subegisse in actis S. Eligii Novio' mensis episcopi a S. Audoeno Rothomagensi conscri- plis refertur (c). Notum quid de Vacc;eis, i-n ciijus nomen Vascones successisse, praeter Baudamundum, Fredegarius (d) et alii produnl, et Vacca, sive Vac- c(ea, eorum urbe, Isidorus (e) scriptum reliquerit (/") : in cujus testimonium plura conferunt viri eruditi (</). 8i. Non ergo ad nos perlinet Hispanos S. Amandi illabrevis atque irrita expeditioVascoiiica; quantum- vis duplex forsan ea fueril : prima cum a Dagoberto in exsilium amandatus, sanct;e Rictrudis(hoc estVa- sconiam) « aggressus est patriam, » uti Hucbaldus iii hujus Vila loquitur : quod circa annum 634 ex seiitentia fuii Henschenii (h). At eo tempore Castel- lonensis in Hispania episcopus Perseveranlius eral, qui aiiiio 633 c^ncilio quarto Toletano pra^sens, anno 636, quinlo per procuratorem interfuit. Ante hur.c
C aiilem annum Amandus ab exsilio revocalus fuit, et iu euriam a Dagoberto vocalus (i). Non ergo hujus prioiis Vasconic;e expeditionis tempus acu lan-
ceis) creditur dixisse poela lateque vnqantes, Vacc-ci. Hi Pyren;ci jugis, » elc. ; vel poliiis expungenduiii 70 Vaccwi, quasi in Lvidori texlum irrepseril. De bi.s igitur Vaeoaiis Pyrenan accolis Isidorus poetain dixisse putat : lateque vagantes, quaravis eos noii no- minel: nimirum de Vasconrbus in G;dliain vergenli- bus. Priccesserat enim versus 474,
Tiiin sci;U ;>erias Alpes , elc. qu:\s Servius et Philargyrius ad hunc locum Gallinm iiiterpretantur; « Nam Gallorum (inquiunt) lingua 3Uimoiit'^s.4//;fs vccanlur ; » quod etPiudentius con- firmat, Peristeph. in hymn. S. Laurenlii. Ab his aulein Vacc^eis Galli;e Aquilai5ie;eobversis, qui antea vagi et palanles Pyren;ei incolebant juga, poslquam Cii. Pompeius subactos in unnm compulil, Convena- D ruin url)s iu GalIi;E subalpinis ad fluminis Garumnre capul noinen accepit, ut paulo inferius Isidoriis, et ante eiim Hieronymus libello adversus Vigilai»- tium dixeial. Vaco;eoium e eontrario Ilispaniensiuin lermiiios definiunt Plolem^eus, iisdem iucludens ur- bes Intercaliam , Porlam-Auguslam , Viminacium, Lacobricam, Segisamam Juli:im, Pallaniiam, Can- cam, Piiiliam, Raudam, elc. ; Appianus in Iberir., pag. 284 seqq. ; Antoniiii Iliuerarium in Ab Asturicii ver Caniubriain, Cwsarauguslam ; alque e recentiori- bus Arn. Oihenartus Not. ulr. Vascoii. lib. i, c. 7 ; Chrisloph. Cellarius, lib. ii, c. I,§. 63 seq<i. Vidend.-» Doniinici Nallarsii notata iu Hicronvini epistolam. ad Rip;uiiim : Acccptis primum iitteris,'elc.. qu;« in .>di- tione Vcronensi 1754 ordiue est 1U9 et iuibelur tom. I, col. 719.
(g) Marca, Hisl. de Bearn, lib. i, cap. 12.
(/») Die 6 Feb., §10, De Amandi rebus, paq. 831. * "
(j) Ul ibidem Ilenscbenius niouci.
39
S. niLDEFONSUS TOLETANUS EPISCOPLS.
49
git, ul fallat, Tolelaims iinposlor. Nec ilein poste- A a<l iiiiquem amicuni, ila nuiic, posleaad aliuin aliier,
rioris : quain licot aliiu Caslciloiiensis episcopus,
Marcus nominc, qiii ab anno G4G usqiie ad 05G con-
ciliis soplinio ct sequenlibus, usqiie ad deciinuni,
subscriptus legiiur, non excludat adjnittentibus Aiiiaii-
duin circa anniiin GGo (quod obscivat idein Honschc-
nius [a]) ad Yasconas rediisse, ibique Evangclium
prjedicasse : re tainen ipsa et successu istius pne-
dicationis, uti supra inonuimus, convincilur non po-
tuisse huius teniporis csse soinniatum lioc Amaiidi
ponlificium. Unde hanc-feibulamue Castellononsiejus
sede in Ilispaniis merilo rcrulat Henschenius [b).
82. Sed neque finem sibi fallendi pracscribens ul- lum Pseudo-Julianus, euindem S. Amanduin aniio etiam 650 (sic enim admittimus legi vcrba ejus de- berc) Castellonensi jam prrcesse apud nos Eoclesi;c [actat. < S. Amandus (ait [c]) episcopiis Castclloiien- sis in Hispania pcr id tenipus floret ad qucm lilteras
miltit S. Marlinus papa. . Ccite hic pontifex ad « gniiocensi monasierio loqnilur, Ma«/ie«, hodie, dioc-
Amandum, Trajectensem tunc cpiscopum, deprecan- " ---:- /m .__,:- \ :-' ; ■-- r^. ' •
tcm ut huic EccIesi.TC ronuntiare sihi liccret, liltcias niisil, quas Philippus abbas in Vita Amandi (d) nec- non el Milo ejusdem biographus (e), conseivavere.
concepla transmittentis.
84. Vides unum ei eumdem S. Hildefonsi moniio- rem, apud iinum et euindem rei scriptorera Luitpran- duin, jain Genesium Abclardum Corbeiae abbatcm» sivc Lugdunenscm cpiscopuin hiijus nominis secun- dum, Urci tamen deinde apud nos antistitem : jam Genesiiim priinuin episcopum Arvernensera fuissc. Genesius quidem, Hildefoiisi ajqualis (i), Arveruo- ruin Ecclesiain rcxit; sed neque ordine primus, neque altero cjus lem nomini prior. Quo igitur len- dant insan.Teh;e molitiones, haud facile est dijudicare. Nain et Lugdnnensis Iiic idem fuisse episcopus, nis'. fallor, dicilur aLuilprando : quo quidera per nie Jii- lianus respexerit, Genesios duos Lugdunenses archi- ppiscopos fiiisse referens(j),aUerum allero anliijuio- reiii. Plane quod jaclatur de Gonesii lilteris ad Hil- dcfonsum, ad Laurentii Surii hac respicit in S. Bo- nili Vila 15 Januarii : Hunc autem locum ( de Ma-
Pergit lanion is auctor ; i Contrabitur Amando iin- pulsore concilium contra Mojiotlielilas anno Doniini 0.50. Hjcc illa est Laierancnsis synodus staliiii a Mar- lini papae I inauguralioiie convocata , non impulsu Amandi, quod fingit P.-»ouuo-Julianus, ipsaque Jam laudala evertit episiola ; .scd Maxirni aW)alis, ul scri- bil Theophanes, alque ex eo Baronius (/").
85. Nomiuin tamcn finis. Nam quod dicimus ex Luitprando, pneler Synonyinomm libros scripsisse Hildefonsum libros alios el sennones elegantiori stylo adversus hos lia.'iclicos, conslarc idem ait (y) t ex liltoris Genesii, seoundi Iiujus nominis, Lugdu- nensis (^qui dictus est eiiam Abelar.ius) abbalis Cor- beia prius post episcopi Urcitani. > Ilunc Luitprandi locum unum ex liis novcris, lector, qiii intcr manus figuli sui Toletani aliam et aliam vullus forniam in- duit. Apud eniin Franciscum Portocarrerum Josui- tam in libro de Descensione beataj Virginis in eccle- siam Tolctanam, cap. ii (k), h:cc e Luiiprandi Cliio- nico vcrba tj-anscripla sunt, quae vcl cx illis qiiaj prxmisiinus non paium mutatis, erupcre ; vel Luil- prandus idem nunc ait, nunc nogat. c Gonesius pri- nms episcopus Arvernensis admonel D. Ilildefonsum per littcras de haeresi Joviniar.i per qiiosdam cxcitata Arvernis, qui dicebant beatam Virgiiicm in parlu corruptam mansisse ; el eos tcnderc in Carpetaniam, ut urgentem [seu polius ut gentoiii] in saiiciissimam Virginem suis falsissimis rationibus labefactarent et omnino perderent. > Qua; cum in m.ss. suis Luiipran- dini Chionici libris Thoinas Tamaius non haberet, jure ail nescire se unde ista Porlocarrcrus hauscrit. Et bene est quod recentem alicujus manuin siibodo- retiir. Piecens quidcin ea, sod cjusdom anctoris Chro- nici est, jam hoo jani illud cogitantis, Codicique qua:
cesis Claromontensis ) jam pridem Genesius nobilis- simus pontifex (Arvernorum) in solo proprio voluit csse monastcrium , etc. Qua tempestale haeresis No- vatiana, sive incuria, sive ignorantia quorumdam, in Aivernorum iriopsil urbem : impurum quoqiic Jo- viniani dogma illic exslitil. Conlra quas ha;rescs in eodem Magnilocensi monastcrio edila exstat epi;^toU ( cnjus non dicit ) quain lortossis oper.TB pretium fuc- lil quaiHloque in iuoem piolerre. > Uxcparum diversa iii prolotypo Anonynii apnd Bollandum 16 Januarii, quem Surius more suo leformavit. Alqiii ea est epi- stola, quam innuere volaitPsendo-Luitprandus (/c), ad Hildefonsuni a Genesio direclsm.
85. De Amando aiilt- m et Gcnesio liuc isla congcs- simus, ul consiaret quanlahinc inde moverit, quaila invicem sibi opposiia incauie ac stolide infelicibus his lucubrationibiis iabulalor intulcrit, eo duntaxal fine utHildefonso libruinhuncDeparturitionc Virginis p Dciparai vindicarct. Qucm ejus non esse, primus ui credo Joanncs Daplista l'oza, ingonio viratqneeru- dilionc singulari, aliasstiidiis infelicissimus, obser- vavit(/); alquc huncsccutus cst Thoophilus Raynau- dus (»n), utcrque Jesuita , ralioiiibus agentcs; lan- demque rationibus et scriptis libris, qui Paschasio Ralberlo diserte adjudicanl, Lucas d'Acherius (n), et Joannes Mahillonius (o) , Benedictini (p) ; quan- lumvis Baronius (9), Beflarminus, Posscvinus , et alii, Fcvardentii editionem admiscrint.
8G. Ejusdera Fevardontianae cdilionis snnt, seque- que Hildefonsi nostri non sunl , sermoncs xiii ; scili- cet I : De parturitionc ac purilicatione S. Marix. u. Conira eos qui mendose alDrmani Mariam Virginem contra legcm Dominum pcpeiisse. ni , iv, v, vi , De As^umptioiicB. Virginis. vii. Dc cadom Assurnpiione, super illa vcrba Ltic;c cap. x : Inlravit Josus in quod- dain castollum. viu clix. Dc eadom Assumpiione. \, De nativilate. xi et xii. Dc eadeni. xiii. l)c purili- catione, snpcr illa verba Lucic cap. xi : Postqvam im-
cunquc in mentem venirenl conimittcntis, ncc raro L) pleti sunl dies purgaiionis Marice. Audi Joannem Ba-
(/) In Elucidario Dcip. Virgin. Marire , lib. iv, Iract. i, cap. 6.
(m) De bonis cl malis libris, partit. i, crotem. 10, num. 228.
(n) In pracfat. tomi I Spicilegii.
(0) In Aclis SS. BeneLiicl. prccfat. part. 11 , skcu- li iii, pag. 13.
(p) Eadem dc lioc : De partn, seti parluritione Dci- parce Virginis opusculo, scnlit novissin^a! SS. PP. Tolcianoruin Cuiator in Monilo ad sancti Hildefonsi opeia dubia, 1. 1, pag. 291, nimirum Paschasii Uat- berti esse ; sicul ot liagmenlum qiTod eideiii assuiiur a pag. 318; nam posterius aliud e Fevardenlio cl A- raoliano Codicc eideni a p.jg. 528 subjeotum , omnliio «Sec-jroTov esl. Coiison.^tCellierius t. XVII, p. il4, D. 5. Cave, in Ilildefonso, 1. 1 , p. 690.
(q) .\d anii. 79i, nuin. 8 ei 10.
(a)§ U, p.ig. 835.
(b) § 22.
{c) Iii Clironic, iiiim. 53C.
(d) Tom. II Dc Actis SS., Februarii dic vi, pag. 86G.
(e) In Actis SS. ord. S. Benedicti Mabillonii. src- culo scu toin. II, pag. 719. Exstat quoque toiiio VT Concil. edit. Labbci, col. 383.
(/■) Tomo VIIl. ad ann. 649, num. 5 ct 6. Ig) Nuin. 103.
(/1) Qiicm roperics apud Thoiiu Tainaium, in Notis Luilpiaiidi, pag. 6.3.
(i) In Galli;e Cliristiana; tojn. li, ct in Epi.scop. Ciaromonlanis , fol. 526.
{}) Advcrsar. 383. (AJNum. i03.
i\
MONlTtJM.
4t
pijslatu Pozani, cujus verba dainus («) , qnia Eluci- \ dariutn Ddparie , uutle haec suut, iu censuran» iucur- ril sacrosaiic(;« ficJei Palruni, neque in ni:inil>us om- nium est. Redtlit ille causas quare Hildefonso abju- dicol hob sermones. < In serraono i de Assunjplione, ait, miuus caule de adoratione corporis cst locutus. Ibidem voces sunl peregriux', el iuconcinna phrasis, a legitimo spivilu Hildefonsi aliona. Sermone n, ait, de carnis incorruptione jani nie supra satis in prioae lomo dixisse credo, etc. Ecai ubi non scrmo ad ple- beui, sed fragmentum alicujus scripli. Sermo m , ex cciitonibus compiialus ab Ambrosio et Auguslino de- sumpiis. Sermone iv insinuat B. Virgiuem necdum eorporis resurreclionem obiinuisse. Ei landem ser- inone iv hunc crrorem expresse prolittslur. Sermo- ne V ait : iSou audenl minislri larlarei hodie altinge- re suos capiivos, quos recolunt rcdemptos jllius san- guine qui pro mundi saiiiJc est dignatus nasci de Virgine. Scrmo vi cum liabot errorem , quem dixi- mus supra in sermone quarto; cl ex fragmeniis Au- Rustini est. Scrmo i cl ii de nalivitate Yirginis nihil ^ lere habent, quod ad ortum Mariie pertineat. Plura capit cxAugusiiui sermone secundo De Asstimptione, cujus noraen dissimulat. Sermone de Purificatione peculiaria quxdam scribit de peccato originis; et ta- incn crroncam illam doctrinam sectatur quae negat Chrisli corpus in mouicnto peifeiilumet absolutum. Quadraginla, inquit , dierum numero corpus domini- cuni in utero Virginis formalum credimus, cujusop- posilum scripserai in Synonyniis. Qu.ic omuia por- ijuadeni non esse opuscula Hildefonsi. > Hsec ille, cui nos suffragamur [b). Jam ex aliis, quae falso altri- buuuiur eidem nosuo pontilici Toletano, Vita est S. Kugenii, ejus deccssoris, quam solus ei tribuit si:p- positiiius Julianus (c).
87. Coronam quoque B. Marioe Virgims inter Ma- riana a!ia deprompta e Codice ras. Toletanye Eccle- siaMuIgavil aule aliquot aimos Petrus Alva et Astor- ga Franciscanus, in Dibliolheca virginali , S. Hilde- Jbnsi nomine , eo argumento maxime motus (ul ex C praerat. conslal), quod in eodem Codice alia sinl Hil- dtfonsi liacleuus inedita opnscula sub ejus expresso lilulQ etnomine, quui felum ejus esse, nemiuem , qui sapiat, dubitaturum ait. Miror quidem Hildefonsi tot aniatores el illustratores , Toleluni frequenter accur- rentes. aut ibi commorantes, Toletanseque bibiioihe- cae custodes, haec latere potuisse. Plaue in Catalogo penes rae ms. hujus bibliothecoe ita habetur : t Co- roua B. Virginis cum ejus psallerio parva forma. i El in ora libri annotatur : i Tilulus Psallerii est. In- cipit psalterium B. Mariae semper virginis, edilura ,
(a) Elucidarii Deip. lib. iv, tract. i, cap. 6.
(6) Exstant horum omnium sermonum exempla in regia Malritensi bibliotheca accuratissime cum To- letanis Codicibus, cumque Fcvardentii edito coUata a cl. Andrea Marco Burrielio, qui slrcuuam in eo na- vavit operain, lectitmesque variaules coUegit : luerot tamen in iis Hildefonso ascribendis, non secus ac SS. PP. Tolet. Edit. Curaior, 1. 1, p. 329. Cellierius, n i. XVII , p. 717, n. 8; Cave, 1. 1, p. 590; eos Hil- " defonso abjudic;int; ilomqueOudiuus, t. l,coI. 1685.
ah llildefonso Toletano archiepiscopo, unafjuaqu;; die devotamcnle caiieiidum. » lu marginesiguarilur aies, in quibus dicendum esf : in Dominica dic, fcria iv, feria vi, et in dtc Snbbati.
88. Esl i;i eodem caralogo alius Codex Corona B» Maricc inscripUis; repcriuiilurque simul, nisi iios nu- iTieri lallunt, piuteo i, num. 13 el U, intcr Mss theo- logicos. Attamen < ncmo est qui igr.oret ( ait Baro- nius I rf] ) qui nnt-iquorum Ccdicuin habet usum, sac- pc saepius solcrc conlingere, ut non unum vel duoSi scd et tres, quatuorve, et ampnus habcal idem volu-' men diversorum iiuctorum traclauis; et aliquos cx iliis inveniri sub nomine unius auctoris cxsciipjos : ut, nisi qnis oculos lynceos h;ibeal, sa;pe accidat ut inscripto auctori Iribuatur quidquid inlerius eodom Codice cbnliuelur. > Quare non iiide quod Psaherinm sit Hildefousi, Corona ejusclcm cril. Sunl, fateor, in Corona ista, non minus quam in germano et cerlo Hildefonsi fclu do perpctua B. Mariui Yirginilate li- bris, vocabula qnxilaui ejusdem forraalionis, a puri- tale.Lalinx ling«:e exorbilanlis, Gothicumque sapicn- tis : uti inter alia neclura, pro ncxu, quara connccla- lionem vocant laudati libri de Yirginitate. Sed plura alia sunt quibusmagis ticferendum est quam huic in- dicio, aliis etiara scriptoribus, nontanlum illiustjuan» sequentium etiam saiculorum commuui.
89, Carmina interserit, aliena eliara, plerumquo prosse oralioni : quod secundum Ilildefonsi stylura nou est , quamvis editor noi'. distinxerit. Talia sunl de nomine Mariae (Cfip. 5). Da nomine Mari;B ail quidam : Maria; ntmen aurum-frugrans et aromcli- cum-velul pigmenlim cceiicum-ui sot est, luce fulgi-' (!um-et mortuis vivificum-et monacliis melliiluum-siin-^ ctum et anagogicum-divinum el exstalicum. Et alibl [Cap, 6 ) : Porta clausa post et ante-xia veris invia (e) jusa rore cceli tellus-fusnm Gedeonis vellus-deitalii pluvia-placa maria maris stella-ne iiivolvat nos procet- la-et tempestas ornnia. Toia itidcm capitis noni oraiio metrica est, quantumvis male sibi constantibus ver- sibus. Et auclor : i Hos, inquit , quos tibi olFero versus, domina digneris suscipcre : ui nec sonus con- stel, et aurium judiciura faili possit. » Quae rbythmi- ca poesis a;vi non est HiIdefons'.ni. Ctiluralioruu) le- stimoniisfrequenter, quos haud nominat; nec difficile fuertt cuin cura legentibus observare nnde illa sint. Ut cap. 41 ; < Cujus stclUc palrocinium quidani servilor tuus, et laudator devotus, iu suis opusculis nos corde atlento flagitare admonel, dicens : In peri- cliSfin rebus dubiis, respice stetlam, invoca Mariam^ non recedat a corde, non recedat ab ore (/'). »
(c) In varior.carmin. collect. pag. 150
{dj Ad aimuiu cuxli.
{e) Editum lamen csl via veris in via ; aliaque male disiincla. In fuie pro omnia forte legcudun) obruat^
[f) Habeiur etiam in eadein regia bibliolbcca opus- culum inscriptuui Corona bealcv Virginis MariiC cuni ediio Peiri Alv;^ ct Astorg:e cxemplo ab eodem ci. Burrielio collatum : quod uemo sanus Hildefonso tri- buii. Consonat SS. PP. Toletanorum Editionis Cura-» lor t. I , p. 302.
YITA S. HILDEFONSI
EPISCOPl TOLETANI.
(Ex Antonio Lorenza, Biblioih. Patr. Tolet.)
MONITUM.
i)e sanctl ^ilderonsi gestis salius duximus ea edere lotidem verbis, quoe a sanclo Juliano ejus discipuld et successorc, atque a Cixila, archiepiscopo etiam Tolelano , posicriori aevo litteris tradita sunt. Ne dunl iiovam conderemus hisioriam, quae s'.ylo illis antccederet, vcterum monumcntorum aucloritas minuereiui'
Patbol. XCVL 2
i3 S. IIILDEFONSI EPISCOPI TOLETAM U
apuJ homincs honim lcn:pornin, qiii in rebus ad reHgionem speclanlibns pbis aeqoo crilicre arli, an sito pr- tius ingenio tlicamus? indnlgoiif, cuni ea sint lcslimonia quic piopiiis vcrbis exbibitu vcl invilis fideincxlor qiieant. Dainus eliain Vilain a Corralciihi inonacho sajculo xiii scrij)lain, non contcmnendie quidein auctori- talis, quanivis in ca nos levia qu;odam ex Cixila emendaverinius, qujc propler temporam injuriain exlradi- iione non omnino incorrupta Ccrialcnsis bausisse videlur.
BEATI IIILDEFONSI ELOGIUM.
Ex sanclo JuUano in appendtce ad librum de Vi^is illustribus ab ipso Jlildcfonso conscriptum.
Hildefonsus raemoria sui temporis clarus, et irri- X discrcvit, vitamque servavit. Principali post h**
guis eloqucnlis fluminibus exornans sxcula ailalis violenlia Tolelum reducitur, atque inibi post deccs-
nostrjc, novissime Tolelame sedis ascilus incaibe- soris sui obilum ponlifcx subrogatur. dram, praesul post secundom F^ugcnium in sacerdo- Scripsit sane quainplurimos libros luculenliorl
tium consecraiur, vir lanta laudo dignissiraus,quanta scrmone potissiraos, quos idem in tot partibus ceii-
virtulum gratia numerosus. Fuit denique limoris Dei suit dividendos, id est, librum Prosopopoei* imbecll-
instanlia praiditus, religione compunclus, compun- lilatis propriie, libellum de Virginitate sanclye M»-
ctione profusus, incessu gravis, honcsiate laudabilis, riae contra tres infideies, opusculum de Proprietafe
palientia singularis, secreti lacitus, sapienlia sura- pcrsonarura Patris, et Filii,et Spiritus sancti, opu&'
raus, disserendr ingenio clarus, cloquendi facuUalc culum Annotationura aclionis diurna^, opusculuin An-
prajcipuus, lingua; flumine copiosus, tantoque elo- notationum in sacris, librum de Cognilione baplism»
quenlicc cothurno celeber babi;us, ut disputalionum unum, et de Progressu spiritualis deserli alium.
ejusprofusa oratio dum porrecte dirigilur, nierito Quod tolum primae parlis voluit volumini connecien-
non homo, sed Deiis, per hominem affaiim eloqui dum. Pariis quoque secunda; liber epistolarum esl,
crcderetur. Ilic igilur sub rudimcniis adhuc infantia; in quo diversis scribens , xnigmaticis rorinuiis cgit,
degens, divino tactus spiritu, vita deleclalus est mo- personasque inlerdum induxit. In quo etiara a qui-
nachorum, conteinplisqueparentum rerumque mun- busdam lnculenliora scriptorum responsa pronTeruil*
danarnm affectibus, Agalicnse monastcrium petiit, Parlem sane teriiam missarum esse voluit, hymno-
cujus fugamrabido furore inseqiiens paier, uno tan- rum, atque sermonum ; ulleriorisdenique partis liber
lum raaceriae impedilus est obice, quo et furenlis est g esi quartus, versibus prosaque concrelas, in quo*
delusa quaesitio, et fugieniis salvata devolio. Nempe epitaphia, et quaedara sunt epigrammala annoiata.
parentis furor dum percilus in interiora pnctende- Scripsit autem et alia multa, quae variis rcrum ao
ret, lalibulum quo bic vir oculebatur reliquit. Sic- molestiarum occupalionibus impeditus, aliqua co pla,
que prjetcrita incuraia perlransiit, etin anlerioribus, aliqua semiplena reliquit. Ascilus autem in pontiii-
qiijc pryeterierat inquisivil. Armata deinde manu calum nono gloriosi Reccesvinthi principisanno, no-
Agaliensem cellam impetcns gladio, dum quffisilura vem annis et duobus fere meiisibus clarus habitusl
non invenit, rediens in propriam, ut perditum deplo- fuit vita; raeritis, et retenlalione regiminis ; cxplelo-
ravit. Percognita igilur pncfatus vir abstnlia paren- que octavo decimo praedicti principis anno, scqHenti
lali, Agalicnseillicomonasieriumadiit, monacbnmque die, decimo Kalcndas Februarii, domicilio carnis
se in eo muliis fere annis decenier exhibuit. Coeno- exuitur, atque in ecclesia beatae Leocadiaetumulatur,
biuni quoque virginum in Deibiensivillula construxit, ad pcdes sui conditus decessoris, cum quo credilup
ac prcpriis opibus decoravit. Rector deinde eficctus ajierno frui receptaeulo claritatis. Agaliensis coenobii monachorum mores exercuii, rem
INCIPIT VITA S. HILDEFOIVSI
TOLETAN^ SEDIS METROPOLITANI EPISCOPI A Cixilano ejusdem urbis episcopo edita.
[Nos secuti sumas Edilionem Flore/.ii ab ipso collatam cum plarimis Editionibns, et Codicibus ms. quos ila cilabimus, ut A. denotel Editionem Aguirrianam; M. Codicem iEmilianensem, mcdio SKCuIo xr con- seriptum, alque ex monasterio sancti .^Emiliani de ta CoguUa ad Scurialense trau&Ialum; S. Siffiatiam Edi- tioncm ; T. Toletanum Codicem ; Ta. Taraaii lectionem apud BoHandianos.]
l. Eccc dapes ' melliflui illius domini Hildcfonsi, C ferro ' constrictus, ut si quid scienliae deerat, plenius
quas de paradiso Dei rapiens, et per totam Hesperiam instructus ad poedagogum suum domnura Eugenium
dispergens, inediara noslram ingenti satiavit elo- remeans, non post mullos dies adhuc diaconii ofh-
quio. Non impar merilis sanctissimi illius domini cium peragens, in ecclesia sanctorum Cosmse et Da-
Isidori, de cujus fonte adhuc clientulus purissimos miani, quae sita est in suburbio Toletano, abba prae-
htices bibit; nam directus a sancto ac venerabili papa ficeretur. Ubi statim in officio clarens, duas raissa»
Eugenio, Toletanoe sedis metropolitano episcopo ad in laudem ipsorum * dominorum suorum, quas i»
supradictum doctorem Spalenscm raeiropoliianum feslivitate sua psallerent, miro modulationis modo
cpiscopura, cum sibi jam sciolus videbalur, adeo ab perfecit, quas missas ' infra * annotalas invenieiis.
eo tenius, ci * elimatus est, et, ut ferunt, lemporali 2. Deinde post muUum tempus decedente donmo
VARIANTES LECTIONES.
» M., rHellilluw. * A. et Ta., divorum»
» Deest el in A. ' Dcest inffa in A.
» A,, tetipore aliquo. • A., notalas babemu».
4S
YITA A CIXILANO EDITA.
4G
Eugenio In sedc siia episcopiis pr;t;ficiliir : cijjiis sla- lim virtns enucleata * clarens in sede ' Piomiiie:i re- fiilsit, et vcluli facula ardens, omnem siinm Spaniam perlustravit ; cujus doctrina iisque hodie fiiii^el ' Ec- clesia *• ut sol et luna ; * cujii» memoriu in bencdi- ctione odoris et in compositione iiicensi habetur. Qui ab ipsis cunabulis, el ab ineuiile^ctaleeunuchus pcr- manens, magnum in se Domino lial^itaculum p;x'pu- ravit; qui non ' inanubrio inateriali, sed divino sc- catus est giadio ; nec ingenio fcnamentorum rescca- vit libidinem, sed munere cailesli ^ in se promeruit saiictitatein. Qui subilo, duno superno " afllatns, his lanlis lalibusque pr;cdecessoribus suis .liquiler ' cla- rens, quod iUis clausuin fuerat, isti reseratum est.
3. Sicenim habitator sims Spiritus sanctus egit, ut quod iste celabat inlus, ille patefaceret foris '", ut utrobique apparatus adjutor forlisssimus occurreret, ut isti ordinaret" quid in laudesvirginuinpanderet '*, ilii revelaret quid aliquid mirum in atbleiam osten
A «tlia qiiae in ipsamissa qux subter est adnotala, in iaude ejusdeprompserat.
4. Clamabat iiUer voces popuii velut mugiens, ul aliquod incisorium deferrenl, iinde quod manibus tenebal praecidertH, et iicmo illi ** accurrebat, quia popuiiis vastis *' ictibiis rictibusqiie fic-ndebat. Nam et sancla viigo quud voiuntate submiscrat '", ut de- sideria cresccrent, *' violenta retrahebat. Sed prin- ccps quondam Recccsvinthus , qui ejus tempore erat, gloria el " ferocilnlc lerrena dcposila {" qui cum obiniquitatessuas increpatas supcrbo oculo in- tucbalur),cullrum niodicum, quein iii Ihcca tcnebal cum lacrymis offerebat, el collo submisso *'•, siippli- cibus mariibusa throno suo extentis, ut eam iili de- ferrent '" instanlius deprecabalur, posluians ul indi- gnum non judicaret sua cam lacrymis offiirenlem. Quem ille apprehendens, quod niao'.) laiva jani mo- dicura teneljat, dexlra praccidit, ei cultrum ipsiiin tina cum eisdem Reliquiis in'* thecis argenteis collo-
deret, " undc fidei ejus meritum coram hominibus B c»y'l ; inilignun» judicans, ut qui sancta pncciderat.
tleclararet, et iaborantem in agone spirituali ** de donariis suis non evacuaret. Sic eoiin egit, ut quod per tot nnnos populis desiderantibus uecdum oslcn- sura fuerat illis ", isti patefaceret primura, et reli- quias sanctse ac Deo dicaiae virginiset *' confessoris sua) Leocadiae, " advcniente in sede regia, sua fesli- vitate omnibus astantibus pncsenlasset, el ante se- pulcrum ejus genibus provolutus, '" tumulus in quo " sanclura ejus corpusculum usque hodie humatum est, ** exsihret, et operculum quod vix Iriginta ju- \€nes roovere possunt, non humanis manibus, sed angelicis elevatuni, velum quod sanct.nc *' virginis menibra tegebat, " vivens foris submitteret, et ve- luti manibus homimim exiensum conspectui ejus virgo pulcherrima olisequens arivcnlaret, clamanti- bus episcopis, pcincipibus, presbylerisac diacouibus, clero, alquc onuii pnpulo : Deo gralias tii coelo, Deo arathis in terra, nemine taccnte. *^ Ipsa vero mani- Dus slatim complexans et astringens lalia ferlur do- i promere vota, vociferans cum onmi populo, et cla- mans : Deo gratias, vivit domim mea j)er vitani IIU- defonxi, cl ipsum '* relexens clerus vehemcnter psal- lcbat** aUeluia, et canlicum quod ipse dominus Ilil- defonsus ** nuper feccrat : Speciosa facta esf, aUe- hda "; el odor tuus velut balsamum non mislum, et
polluta"u!tra tangercl, sedcoram requircnli miinus, quantum valebat ^^, >icario jiire pra;cepil impendi. llisperaclis, quia longura est ista omnia enodari, cu.ncta quai ^* usui perlinebant sancta; catholicye Ec- clesitc, in Dci laudibus usquequaque compiet.i sunt.
5. Ilis*' excursis, alia adhuc rairacuJa Spiritiis saa- ctus per eum in ipso Dominico advenlu non post multos dies peregit. Sed quia omnia longa sunt re- ceiiseri, quae ejus temporibus in Tolelaua urbe dom- nus IJrbanus et domnus Evantius per euin facta nar- rabant, velex muliispauca progrediamur ''', quia qui mecum hoc audierunt, cum haec legerint, dolebuni prailermisisse me lam nmlta et raagna, quae utiquo mecum sciunt.
6. Superveniente vero ^* die sanclai el sempor vir- ginis Mariic '^^, ante Ires dics litanias pcregit , et missam superscfiptam, qncc in ejus laude decaniare- tur, perfecit, qu?e est septima. At ubi vcnlum est in ejus sanctain solemnitalem, supradictus rox miuus de timore Dei soUicitus, et de suis iniquitatibus malc conscius, ad audicnda solemnia rcgaii dc, more pa- raius accessit. Nam ** servus Dei Iliidefonsus m;ijori adbuc munere frclus, '" duin diem DoniiL;ie sua-, cui Deo prasule scrviebat, ovans susciperet, ct in lau- dein Geniiricis Dei hoc quod snpra prajiiotavimus
VARIANTES LECTIONES.
* T., Ta. et Mabillonius, cluens; A., lucens.
* Romtileam vocat sedein Toletauam co quod esset
In Orbe regia Toleto. ' In A. deest Ecclesia.
* Ta. legunt ul sole iuna.
' Ita Ta. M. habet, cuju$ beHediclione. T. vcr©, cufus memoria; benedictione.
* JE., manubrio manuum. Ta., munubio, vel manu, A-, rlianubrio materiali nianus.
' Deest in se in A. et Ta.
* M., djjlatis.
* A., wqualiter.
*• A. , « utrobtque adoperatus. llcec lota periodus non legiiur in Ta.
" A., quod in laudes. JE., laudis.
" A. et T., iUis revelaret quod.
" A., unum.
'* Deest in A. de.
'» T., iste.
'* Deesl in A. confessons. A., Advenietue rege in sede regia sepukrum, elc Mab., forte, tnmulo.
•• A., sanctissimum.
•* A., ut exiliret.
*• A., marr^ris.
** Ta., virens. A., consurrexil, lanquam iilud ipsa Hvens fotas submitteret, et vehiti mnnibus hominum exlensum clevareiur, atque conspectui, etc.
" Ita legit A., et Ccnat. in Vita saiicli Hihlef. si- militer scribit ipsa. Alii Ms. hubcnt ipse, sed prior
17 18
Icclio omni jure retincnda est.
*'* A., revcleiis.
" M., aUeluiaticum.
•* A., graviter.
*' Ilajc ultima verba et odor, ctc, dcsidcrantur in A.
** M., occurrcbat.
*" T., vocibus.
'• El haec vcrba, ut desideria crcsccreul, desunl in A. D ^' T , viotetiter.
" A., felicilate.
" Ita Ta. M., ab co ob iniquilales suas increpaha- lur. T., qui cuin ob iniquitates sitas increpato. A., »m- crepitus.
** A., supplires manus exlendcns.
*' A., inslnnlcr.
'* A., lectis.
" M., non langerel. A., tangerct. RequireRlit ma- nus, elc
** JE., vicario proccepit.
" Ita T. X.., vistii.
** A. et Ta., cxcKssis.
*' Ita M. A. et Ta., aggrediamtir.
** A. et T., die Assumplionis, qiiod iion habet iC.
** A. et Ta., ante tres dies ttibtis diebus.
*' A., rebus.
" Ta., dum celcbrilalem Domina: sua; craAs
susciperet.
47
S. IIILDEFONSI EriSCOPI TOLETA?fl
cundia niagiiilimi.iai» jain piailalu; Domina; sua'. ' exornaret, duin anie boras inaiulinas solito nioread olisequia * Dei peragenda consurgeret, ' ut vigilias ttuas Domino consecrai-el, diacoinis vel subdiaeonus, alque clerus, anle euni cum *" laculis pnecedeiues, subilo oslia airii apericnles, el ecclosiam intrantcs, atque in * splendoie coBlestioculosdefigentes, lumen <juod ferre non valuerunl cusn ireinoro * fugienles, fcjinpades quas manibus lenebant n-liqucninr, el sua vestigia per quae veneranl adeunlcs, proj»e nioriui reveisi sunl ad sodales. Sollicile omnis coiigregatio requirens • quid Dei scrvus agcrcl, cum aiigelicis «•horis'* viderunl : quod tani subilo"expaverunt cu- «lodes, ut terga ab osiio ecclesii; ddnies, reverte renlur ad proprias sedes.
, 7. Ai iiie sibi bene conscius anle allare sanclae \irgiias procidens rcpeiil in catiiedra " eburnea ipsjun Dominam sedenieni, ui)i soliius erat episco pus '* scdere ei popuium salulare (quain cathedrara
pletam Yirginum turmis de '« canlicis David adino- dulaia suavilatc abquid decanlanies. Aspiciensquc in cain (ui ipse sibi bene '* conciis et bene cliaris- simi.s icfercbat) sic eum allocuta est vocc : t Tro- pcra in occursuin, scrve Dci '' charissinie, accipe iiiuiiuscnlum dc manu mea, quod de ibesauro Filii nici libi attuli ; sic eiiim libi opus est, ut bcnedi- tllone tcgminis qux libi '« dclala esl, " in mco l?.Mlum die utaris ; cl quia " oculis fidei lixis in mci) semp.jr scrvitio pcrmansisti, et *' ia laiidera incam dilfusa iii labiis tuis giaiia tani dulciler in " coidibus liJelium dcpiuxisli, ci vestimentis *• gloriai jam in hac vila orneiis, el in fuluro in promptuaiiis mciscum abis servis Filii mci " Lcteris. > 8. El ha;c dicens ab oculis ejus uua cum virgi- e « nihus el luce qua veneral remeavil. Uemansil Dei a servus in taniuin "» sollicitus de adipiscenda gloria.
qiiauium " pcrspicuus " de sibi doiiata paliiTa
cloriae '".
VI-
* JF,., Miistica. Ta., musicw appcieret. A., Iiarmo- nica modulatione composila carmiria appuraret.
* Ila iu T. JE. habet digncc facutidia; ad magnifi- ccnliam ac [autcB, elc. A., digna fucundia ac magni- ficentia.
* S., festum exornas$ct. T.yDeo. At,., et vigilias. A., vasculis.
A., splendori coelesti aciem defujentes. A. el Ta., effuaientes, lampadas. elc. A. cl Ta., quid de Dei servoagerelur.
Viderunl deesl in plcrisque umniuus Codicibus, sed Labet Aguir. el quidem opportune.
" M.,expavebant reverlebunlur.
" Eburnea non Icgilur inA. ct Ta.
" A. el Ta., resdere.
'* yE., ipsam lapsum, quod non habct Ta.
» 1
n « to
VAKIANTES LECIIQNES.
'^ Ila T. JE., canticulis.
'* A., conscius bene charissimis,
'■^ JE., rectissime.
'* A., data. Ta., danda.
" A., in meo lantum servitio.
** A. el Ta., oculos fixos in meo semper servitio tenens permansisti, ■
*' A. ei Ta., ei laudem. •
*» Ita T. Alii aliter.
** A. ei Ta., Kcclesice.
*'' A. et Ta., lcctaberis. Mabil., laclaberis.
*" Ita JE.T,, securus.
** T., prwscius.
*' S., de promissa sibi victoricc palma.
** Hic finis Yitx in Codice JEmW. Toleti vero prose(iuitur : Prcestante D. N. Jesu Christo, qui cum ratre et Spiritu .^anctovivit, el cuncta regil per ittfi- uila semper scecula sceculorum. Amen.
ALIA S. UILDEFOINSI VITA
PER (a) RODElllCUM CERRATEN.SEM SCKIPTA.
1, ilildefonsus ex Ilispania, civitate Toletana no- C bilibus pareniibus oriundus, nobili Toletan:i; sedis pnfisuli Eugenio traditur nutriendus. Quem sanctus Eugenius bonis moribiis, ct Hlterarura ruJimentis inslruens diligcnler, capaciialem ejus attendens, ad beatum Isidorum arcbipraisulcm Ilispalcnsem irans- inisit eum, apud qnem omnis cloquenti.c doctrixia, arlium disciplina, Theologi;e et speculalio ila vi- gebat, ul omnes qiii ad eum confluebaiU, pro capa- citale singuloruin instrucbat.
2. Hildefonsus igitur a bcato Isidoro et propter ge- nus. el propter Eugenium benigne susceptus, et cjus subjcclus dogiiiiiiilius, ciim in iiberalium artium studio plurimum laboiasset, in lege Domini sludio- sius acicra infigcbal. His aique aliis exerciliis honc- slis tolo raentis allectu lenevis adliuc sub annis seni- per intendens, adolescenlulis qui secura studebaut, in excmpbim buman* viiji seipsum proponens, non solum ab illicitis revocahai, veruni eliain bonis ope- ribus inhserendo ad bonum operandum inforraabat. q Nullus eo stiidiosius leclioni inslabal, frequenlius eo mdiusoialioni vacabai. Legcndi laincn, aiqiieorandi vices inier se sic distinguebat, ut ncc Icclio impiv
(a\ T^nil Rodcricus hic Ccrralensis Ilispanus or- «liiiis Fr. Praulicatorura. Vixit sceculo xiii. Scri- p&itquc S:\nctoraIe, seu Vilas sanciorura, qiioruia 4(<»6ln parlini ex unliquis Ecclesiarura Brcviariis,
direi oraiionera, necoratio leciionem ; sed ut ai- leniius vel legeret, velorarel, illivicissira relevamea eiMl orationis leclio, el ieclionis oratio. Ubicunque irei euin oratio comitabalur.euntera et redeuniera ; in sa;culari autem conversatioQe illa iiihil indeceus» nil inhoncstHm eral in eo ; sed ut servus Christi, ei sanciorum imitalor, non solum sapieiUia proftcie- bal, sed el augraento viriutum inirabiliter crescebal.
5. Transacta autera puerili setate, ciuo ad illam cui carni.« oblectaraenta alludunt venirel a;lalem, motus illicitos volens reprimcre, corpus suum rauro viriu- lum coiUrarias earum qualitates contrariis vitiorura qiialilatibusopponens, iia circuinsciipsil, ul non so- lum viiiis non pateret ingressus, verum etiam nisi per tentatiouum inlesiationera interdiceretur acoes- sus ; permiltebatur enim sicut etcoeLcri saacti teo- tari, noii ad virlutiira defectura, sed ad probationis profectum. Ex alfcclu autem pietalis miseria; paupe- rum eondcsccudebat, ex sigillo castilatis virgiuilatis lilium non amiticbat ; et caelera virtutum orna- inenta Deo olfcrens, Deo piacens, se toium Domino iuiiuolabat.
4. Ucliclls dcaique soecubribus disciplinis, ad bca-
partim ex hisloricis collegit. Opus adhuc ineditum, si aliquorum sanctorum Vilas excipias, quas R. P. Fiorez publici juris fecit in sna Hispania sacra, ex ^uo uos hanc HiUlclousi transcriLimus..
«9
VITA ALTERA.
SO
tiim Eugeiiiiiia reversus,(a)a1) eoln diaconiim csl or- (liiiatus. iNe aiilem vita siia, qiiam iinrnaculaiain scr- vaverat, deleoialione temporalium inacularctur, in occlesia sanctonim Cosmie el Damiani, qH;e m sul»- urbio sita esl Tolelano, qu« antiqnilus Agaliensc nJon;!SltTiiini dicehatur, reiictis parcntibus, cum aliis qui habilai)aiit ibi servirc Deo devovil. Cuinque ad locum pncdictura pergerct, et patrem suum rapido furore se persequenlem a longe conspiceret, ne a proposilo frandaretur, in vetnsta macerie se occui- lavit ; pater vcro lalibulum procieriens Agaiicnse nionastcrium eomminando peliit, et eum non inye- niens rediil. Revcrso igilur patre, raonaslerium aiiiit, cl babilum susccpit,
5. Multis annis transactis, cnm nulli in religione habereiur secundus, factus esl abbas. Factus igitnr abbas res Ecclcsiy, ordinabat, oinnil)us necessaria niiiiistrat)at. Mores omnium circumspiciens, quali- lales morum attendens, singulis prout nccessarium erat se ipsura exliibel)at, mansuetis mansueius, conlra vero offensos offensos habebat affectus. Mara
Knsis olTcosis erat abbas Agaliensis.
6. In villa autera quai tunc Bisensis dicebatiir, virginum coenobium sedificavit, et propriis faculta- libns ditavit. Flaraa autem ejus per lotam Hispaniain divulgata, cura ncc sanctior, nec probabilior, nec eioqiientior, nec illustrior, nec rcclior, nec scientia perfectior eo inveniri possef, defuncto Eugenio a clcro.et populo Toletum reducitur, et oranibus eura laiidantibus pontifex subrogatur. Faclns ergo pon- tifex prxdicalionis mensam pro quaiilate singulorum omnibus pra^paraliat.
7. Quadam die dum sanctae Leocadioe fcslivitas immineret, dum omnes festivilali celebrandyc con- venirent, dum sanctus Hildcfonsus ad sepiiicrura Qjus flexis genibus oraret, virgo illa sacra coram om- nibus ibi aslantibus iili se pnesentavit. Cura anlem vir . sanclus in ejus prxsentiam occurreret, ipsa quasi eum amplfxaiis, liujusinodi protulit verba : t Per vitani Hildelonsi vivit Domina mea. > Atque ideoeam haecverba protulissearl)ilror, quia cum fides ct veritas virginilalis beatae MarioC errore infideliura pcr totam fere Hispaniam deslructa et emortua es- set, librum de ejus virginilalc scripsit, per quem fides illa quasi inortua revixit, el errorem penitus destruxit. Sed ut memoriam revelationis posteris re- linqueret, partem vestimenli quod membra illius vivenlis texerat, Reccesvindi principis, qui festo in- lererat, cultro prjecidit, quem cum eisdcm rcliquiis vasculis argenteiscondidit; indignum judicans ut qiii praeciderat sancla, scinderel ulierius poiiula. Quibus
(a) Lapsus est bic Cerratensis; conslat enim ox ipsosancto Hildefonso a sancto Heliadio ordinalum luisse diaconum, anlea qnam sancius Engenius se- dem Toletanara aseenderil.
{b) t Albain, > ait doctissimus Maliiilonius, lom. I Annal. Beneriiet., lib. XV, n. 10, < absolute qii;iii- doqiie vocabant casulara illam, quod ex paiino aliio coiifecta esset. t
(c) Nou Siargius sed Sisiberlus dicebatur cpisco- pus, qui lemerarium consiliura susccpil quidem noii sacram vest^m induendi, sed in illa calhedrasedendi,
A pcractis omnes f(!5ijm Virginis solemailer pcrege-
nint.
8. Dei gcnitricem raultum diligebat, et omni rc* verentiri eam honorabat : in cujus laiidcm voluracn insigne eleganti stylo de ejus saiictissima virginilale composuil, quod ita ipsi Viigini placuil, ut libruni ipsum maini tenens ei appaniit, ct pro tali operc gratias relulit. Ille aulem cupicns eara altius hoiio- rare, consliluit ut cclebrarctur solcmnilas ejus, id cst, festum Annuntialionis, sirigiilis annis oclavo die ante festum Nalalis Domiiii ; ul (|(iia feslum Annun- tiationis circa Passionem vel RcsmTectioncm Domini frequenter evcnit, in pr;ediclo die restilui possil. Et quidcm salis congrue, nt eodem lemporc prius An- nunlialio Doiniui quaui (3Jus Naiivitascelebretur, quae soleiniiiias per mullas Ecclesias Hispauije cele- braliir.
9. Imminente aulenrdie fesiiviiatis Genilricis Dei, tribus diebusanle, iilanias cum jejiiiiio slaluit cele-
B brari, ul festum devotius ageretur. Nocte igitiir media ipsius fesli dum ad Malutinum consiirgeret, el liber virgiiiilajis, qucm ipse niira facundia coinpo- sueral, ad legenduin paratus esset, ut vigilias quas Dt;o et beatoe Mari;c voveral expleret, niinistri qiii praeibant, qui luminaria porlabant, ostia ecclesi;e aperienies, intra ecclesiara lumen cccleste videruni, quod nullo modo ferre valentes quasi morlui reliciis luminaribus cum Ireraore fugerunt. Hildefonsus vero imperierritus ingrediens, cum anic altare soliio more genua flecteret, et bcne conscius circumqua- que conspiciens vidit virginum reginara sedentera in scde ubi ipse solebat sedere, et populo praedicare. Vidit et virginura turraas laudantcs eam. Cumque Virgo et vir sanctus se rautuo respicerent, ait ci Virgo sanctissima : < Quoniam raente pnra, fideque firma, in raeis laudibus perraansisti, et laudeni racam in corda fidelium dulci eloquio depinxisli, et lunibos tuos virginitalis cingulo praecinxisti, de vestimeniis
r pei"petuse gloriye veslimentum aituli tibi, quo vesiia- ris iii die et solemniiaie mea ; in hac sede sedebis. Si quis auiem post te praesumpserit hoc vestimen- tum induere, et in hac cathedra sedere, non carebil ullione. Hisque dictis disparuit, et veslimentum quocl nos (b) Albam vocamus, ei reliquit. Ipse aulem le- hcem duceiis vilam, feliciter migravit ad Dorainuin.
10. Post quem (c) Siargius episcopiis faclus ait : Sicut ego suin homo, sic et hominem scio prsedeces- sorem meum ; cur non induar co quo ipse indutus esl veslimento, cum eodem fungar pr.Tesnlatiis of- ficio ? Qui cum vcstimento indulus essel, coiistrictus arclius, cecidil mortuus ; perterritique vestimentuni tulerunt, et in thesauro ecclesioe rcposuerunt.
ex qua Virgo Hildefonsiun fuerai allocuta, ul narrat Cixila, a quo Cerratensis est corrigendus. Neque ibi sedens repente moriuus est, sod paulo post ab epi- scopali scde depositus a Patrilius in concilio Tole- lano XVI, coiigregatis anno 693. Caput autem accu- *^ sationis erat, quod in regis vitam conjuraverat : quare comiininione privalus alquc in pcrpeluuin exsiliuni damnatus est. In lanium vcro facinus ex illa superiori temeritaic prorupisse credibileest, Dea sic permiltcnte in tanti sacrilcgii vindiciam.
Sl
IN S. DlLDEFOMSl EnSCOJ I ICLKIAM 01'EUA MOMTUM.
5»
IN S. HILDEFONSI OPERA MONITUM
PR^CIPDE m UBRVni
m nmm deipari virginitate,
In Etliiiom» opcrum sancii Hildefonsi eum ordinem A Jiorrendas ac inaudilas apud no? blasphomias, «tiam
Sffrvare consliluimus quem illorum auctor, lesic san- eio Juiiano, vivens illis praefixil. K quoruin calalogo mulla a nobis dcsideraniur, ciim tamcn omnia qu^e- i-iiuque potuerimus, samma diiigentia binc inde col- l'geriraus. Libri Prosopopoeisc imbecillitalis propria;, el duorum opusculorum Annolalionura aaionis diur- nae, ct Annotalionum in sacris, nullum omnino vesli- ginm reperimus. Epistoiarum non amplius duas, quas vx emendatiori E, Martene Ediiione reprseseniamus. ^"«rmenes perpaucos , quos probabiliter Ifilderonso nosiro vindicare valeamus. Hymnorum, versuum, «pilapbiorum, atque cpigrammalum, qu;ie quartam operura pariem componebant, ne bilum quidem.
Prajter bxc, quai sancius Julianus coramemorat, damus tanquam genuinum Hildefonsi opus supple- nienlum ad iibrum de Yiris illusiribus a sancto Jsi- doro incoeplum. Deinde alia varia opuscuja dubigc fi- der, reliqua in Appendicem ainandanles, quse jmme
ut eas valide retunderet, non sine piarum aurium of- fensione reproducendo, quod quidem lemere faclUr rum fuisse videtnr; deinde rem ut nos putamusacci- disse narrat Rodericus archiep. Tolet., bb. 2 de Reb. Hisp., cap. ult., his verbis: f Hujus temporc cuni Heividius et Pelagius (erravit in hoc Pelagium pro Joviniano scnbens, i|t babent comnmnilcr Codices mss. de Virginitiiic) a Galliis venienies, plera&que partes Hispaniae infecissent, vjrginitatem beataj Vir- ginis infamantes , beatus Hildeionsus illi* pccurren» sacrarym Scripturaruqi testimoniis, el Ijngua melli-i flua, et gratia in labiis suis diffusa, corum dogmai:^ coofutavit, et ab Hispania confusos abegil. > Ciii con-r sonat bistoria translaiionis reliquiarum e Toielo in Aslurias incerli auctoris, qui inter alija paJlium rcr censens a beata Virgine Hildefonso donaium, fuisse ait niercedem t pro laudibus in bonorem sanclac ipsjus virginitatis cclcbratis, ubi ipse sancius ejMsco^
yho sancto dociori ascribunlur, de quibus sujs locis g pus gloriosus conlulit adversqs Ilebudum, et LoI»inia
^liqua praeloquenmr.
Verum omnium sancii Hildefonsi operum capui, qnodque primura summo jure iocum obtincl, hoc esl 4uod nunc exbibemus, de perpeiua Deiparx Yirgini- late conira tres infideles inscriptum. Liber aureus nunquam pro dignitale commendandus, cujas laus, Si vel reliqaa monumenla periisseat, polerat Hilde- foiisi suavissimam memoriam cum maxima pictatis <U doctrinae admiratione ad omaem fuiurorum sxcu- lorum posteritaicm transmillere.
Diciiur scripius av-ci T/Jtwv aTrio-Twv, hoc est, adver- SKS tres infideles, quorum nomina prodidit Hilde- fbnsiis, Helvidiura, Jovinianum, et Judxuni. Scd lUruin bis nominibus ipsos bseresiarchas qui sni;cuIo IV vixeruMt, significare voluerit, an vero eorum di- sfipulos, qui luuc pcr Hispaniam virus suum spar- gcrent, Virginis Deipanc perpetuam inlegritatem ne- ^anles , omnino nobis exploratum non esl. Placet
num, » ui mendose edidit Saudovalius pro Helvidium, ct Jovinianum.
». 1'raei.er baec nos raovent illa verba a sancta Leo-, cadia in appariiione, quam narral Cixila, pronuntiaia ifi laudem Hildcfonsi : i Vivii Domina mea per viiam Hildcfonsi. i (A Leocadia quidem prolata dicimus, non a populo, non ab ipso Hildeibnso, ul quidam «n-: tcrpretati sunt alicujus Codicis auctoritate decepii, qui mendose habet ipse amplexans, pro ip$a , conlra aliorum Codicupi fidem, contra aniiqui^simam ipsiiis Ecclcsiae Tolelanae inlelligentiam, contra veierum Scripiorum etBrcviariorum testimonia, dcnjque con- ira genuinum ipsorum verborum senpum, quae nihU in ore populi sonant, improprie in ore HiJdefonsi si- gnificant propter jusjui andum illud per vitam Uilde^ fonsi, el Domina; compcllationem Leocadiae Iributam,. apiissime vcro et opporlune in ore sanclae Leocadiai, quae in Iliidefonsi commendationem corara suo grege
primiim nonnullis, qui cum, ipsa nominum expres- rt ea prolulerit, qua de re videndus P. Florez, ia app.
sione moventur, tum Quirici fiarcinonensis episcopi vcrbis in epistola prima ad Hildefonsum , in qua inulta in doctrinoe ipsius zetiquc commeudalionem habct, ipsi propter hunc libelliim ad sc misi>um gra- lias agens, iiihil tamen scriberu», quod indicel Hildc- iOHso nogolium ciim pra^seniibiis haereticis fuisse. ilaque concliidunt, ex ardeulissirao crga Deiparam adrctu, desiderioque ejus perpetuae virginilatis ex- loliendac ealamum arripuisse, superiorum h;cretico- rum commcuta sibi tiinlum in animo proponcntcm, qtiasi cuprrcl ciim Hieionymo, Ambrosio, Aiigii- stina, cictciisque Patribus, qui dala opera eos acriier impugnaruut, symbolam conferre in Deiparae Virgiuis obse(|iiium
Alii contra censent Hildefonsum non gratis ad hoc opus se accinxisse, nec nisi ab illius lemporis adver- Mriis antca provocatum, qui in Hispaniam erumpen- les novi impioruin magislroruni discipuli pulidas ad- versus Deiparae virginitatem cabimnias disseminave- rant, qiiibus et nos libenler assentimur. Neqtie enim rredibile est Ilildefonsum solius acueiidi in Ii.'eresim styligraiia eam qiiasi e lumulo cxcitaluriim fiiLsse,
8 ad lom. V.) Ut vero ad nostra redeamus, verba illa, vivil Dumina mea, Maria scilicet, ut edidil Mabil-r lonius ex suis Cod., satis indicant opera Hildefonsi factum fuisse ut fides perpetuae virginiiaiis , el pia erga Deiparam devotio in cordibus fidebum revivi- sceret, in quibus illis temporibus vel languebat, vel cmorlua erat propter venenatas haBrelicorum opinio- nes, quas suis scriptis penitus proOigavii. Eamdem verborum istorujw inierpretaiionem soeculo jam xm cxbibuit Piodericus Cerralensis iii Vita superius edita. Quod si non cum praesentibus hxreticis rem babuis- sfit , fides vcro de perpctua Deiparae virginitate in Ilispania viguissel, non erat cerie quare dicerctur, per illum quasi ex morie ad vitam fuisse revocalam. Ergo arbilramur fuisse tunc homines impios et ia Dei gcnilricem blaspbemos, antiquorum crrorum se- claloics, quos sub l.irvato suonim antesignanorum iiomine Hildelonsus boc libello insectatus fuil ; simul aiilem totam Judxorum genlem, cujus notissima csl in Mariae virginilatem invidia, sub uno Judsei nomine eliam delendam ac prosternendam suscepisse. Et vcro uniimqucmque suo lclo confodit : primo capite
r,%
LIBER DE VmGLMTATE PERPETCA S. MARI^.
54
Jovinianum, oslendens Mariam qiirc virjro, ul faleba- A sitaiem, qii» verbis synonymis non al)un.iare depre-
tiir, conceperal, virginilalem in partu non amisisse; ''^ ' fiMi.r i:_.,-^.
Sficnndo Helvidiom, evincens post parlurn tolo vii.Ts
iempore virgincm pennansisse ; leriio denique et se-
queplibus Judajum, qui inlegriialem perpotuam in
puerpera respuebat, innumeris Scriptur;c leslimoniis
alque omni argumentorum genere insequilur, priores
inierijn bostes quossingillaiim jam debeilaral, novis
«sgue ad exierminium ct deletionem vulneribus con-
liciens.
Diclus etiam a nonnullis hic libcr Synonymorum, stylum quo conscriplus esl lioc nomine indicanlibus. In eo vero carpilur a quibusdam, qui cupcrent san- «lum jdoclorem ad severas riietorices leges minulis- simasque bene dicendi regulas singula verba exegisse. Sed'op!arerous nos ul in SS. Patrum scriptis expen- (lepdis Ijumaniores sese et indulgenliores prajbercnt, prajsertim cum nec llildcfonso exerapluin defuerit quad" abstjue reprehoiisione imiiaretur magni isidori pnccepforis sui, qui in libro de lamentatione aiiima; peccatricis eo siylo usus est, idcoque Synonyraani appellavil; deiude vero prajdicla scribendi ralio ad rem non iia imporluna censeri debeut. (^erle Hdde- fonsus quasi quodam aninii restu coneptus et amore in Deiparara, et jusia ira in blasphemos succensi, opportunum fore puiavil ad cos acrius urgendos , si inunita illa synonyrnorum copia supereadem senten- lia eos oneraret, et quasi obrucret, ut cjus ponderc pressi ne inutire qiiidem adversus verilaiemvalerent. llaUent enim quani nescio vim conglobala verba at- que senlentiDe, quae inslar torreutis rapidissirai ac prEcipitis omne repagulum superant, omnia diruunt, ci qucecunque offendunt secum involvunl.
Ilaque animi inllammati devotio, ipsaque proesentis arguraenli natura Hildefonsura ad eam sciibendi ra- tionem adduxerunt, qua in aliis opusculis certe usus non esl. Temereergo asseriiur eara fuisse ipsi pro- priam quodammodo ei peculiarem, falsique sunt in co viri albs dociissimi, qui propier solara styli diver-
hendcrnnt opiiscula, continuo Hildefonso abjudicare non dubitarunt.
Ternas Imjiis opcris Edilioncs hac/fenus vidimus: unam a Micbaele Carranza Carmelila Valenlia; Hede- tanorum faclam anno ^556 nec nnilio post bi*t;xlia Hispaniam rccusam ; altcram a Francisco Fcu-arden- lio ordinis Minorum, iheologo Parisiensi, adornatam, Parisiis anno 1376, auctiorem eqnidem et eracnda- tiorem priore ex collatione veieris ras. ; teriiara de- nique ab Editoribus Bibiiolhecoe SS. Pairum ex ipsa Feu-arden(ii cxprcssam. Quibiis omnibus nos qiiar- tam correciiorem d;<(uros hand dubie promiltimus. Cui rei nobis auxilio fucre tres Codices inss., ad qiios Feu-ardentii Edilionera exegimus. Ex quibus sanio- res lectionescomrauni pneserlim Codicura suffragio conlirmatas in contexlum inim'simus, rejeclis vul- gatis : reUquas varianies ad imam oram adnota- vimus.
Codices vero quibus wsi sumus hi sunt. Priraus omniumque velusiior c i nohii Tolelani FF. Calcea- lorura «rdinis sanctissima; Trinilatis, in cujus labu- lario asservalur, anno 10G7 conscriptus a Salomone archipresbytero sanctic Ecclesiae Toletanac sub Pa- schali ejusdem archiepiscopo , cujus praesulis cun) mcnlinnem faceret P. Florcz toin. V Hispaniue sacra;, hujus Codicis posl Nicolaum Anton. noli:iam exhi- buit. AUer esl ex bibliotheca sanctae Eccle&ice Tole- tanai soeculo xii, aut xiii, quantum ex charactere con- jicimus, ej;aralus. Tertius denique ex ipsaraet Biblio- theca, scdcx Gallia asportaius, ubi jussu cardinaMs Amelii, s;ecuIo xiv, cx vetu:slissimo Codice Goles- calci cxscriptus fuit cl quidem accuratissime ; naa>- que csteros ct raembrana, cl characlere, el einend.i- liori scriptura, longe supcral. Continet aulem, praeter hunc deS'irginitate Deiparje librum, csetera qua; Feu- ardeniii Editio jara citata complectilur, nerape Ubel- lum da parluritione bcatae VirginiSj ct sermoaes noa- G nullos. Sed de hjs suo loco.
B
S. HILDEFONSI
EPISCOPI TOLETANI
DE YIRGIITATE PIRPITIIA SAITI
ADVEUSUS TRES mFlDELES
LIBEIl UNICUS.
\
ijscipn
ORATIO ET CONFESSIO S. HILDEFONSL
Deus lumcn veruin, qui illuminasomnem hominem veaieylera in hune raundum. Deus qui das sapientiara
a Jiislificas siue opere peccatorem. Sic habet Pa- f isiensis Editio Feu-ardenlii, qui ex suo Codice sup- pJevii sicut alia salis inulta, illa verba sine opere, quje in vulgata Edilionc desider.ibanlur El nos p )s(- quam niaturius hunc locum pcrpeiuiiinus, siiiiihler cdere constituimus; non diibitanlcs qiiin si Codici- hiis inss. habcnda csl fidcs, ila sciipseiii s:inclus doctor Hildefonsus; o:nnes enim quos quidem viiler riin»s, ea de rc nos admoaoni. Siqiiidein in Codice conveittus Tolet. Saoctissimae Trinitatis s;v.culi xi, cuin e inedia inembrana tota h.Tec periodus erasa fuissct ab imperilo aliquo lcctore, qui doctnnaai a
D parvulis, insiplentesque convoeas, ui amLuIenl pcr viam prudentia;. Deus qui ex immundo mundum fa- cis, et tollens peccala a justificas sine opere pecca- lorein, da raihi lumen, per quod te videam ; da mihi sapientiara, ut te iatelligara ; da iniquitatibus n>eis
iide catholica alicnam in ca sibi animadxcrlcre visus est; tamen ad inembran;c illius oram legitur si non eadem manu, certe characterc Golhico pcrsi- inili scripla, qui proxima iHiiis saeculi tempora red- olet. Iii alio itcm Codice sancl;c Ecclesi>c Tolctame recenliori prima hujus tractalus mcmbnina abscisa csi, quod crcdimus cnnsullo cl daia opora facluin fuisse, raaxime ciim rcliquns inioger sii, ei ex omni parte sanus. Deinde in Aineliano, qui, iit siipra mo- niiimus, jussu cardinalis Ainclii ex vetuslissimo C»>- dice sumina diligentia exaralus fuit, clarc ct aperle le^untur illa verba, sine opcre. Tandcm iu Edliiono
^^ S. IIILDEFONSI EPISCOPI TOt.ETANI $6
vciiia.n, u>. r.onscq«ar miscrioordiain luam. Nam- A tiriuilalis am:lonI)us, o Moyscs, antiquiora Ioqucrs- que Kloo, Dominc, vincor amorc, impcllor dulcedi- cun. prophclis, Isaias, polentiora vaticinans ; cum ne, traiior dilcclione. ul vcluti suh prelo dulcedinis caugclisiis, MaUli.x-e, prima pronunlians ; cum' apo eirundam vinum sacra; confessionis. Et quia non esl siolis, clecle Pelrc, insignia pnedicans, inira omncm subsianlia bonorum openim, sit fructus bonaruin Ecclesiain Dei feliciura lurba dociorum vera dicens.
coufessionum. Quia Ciiim vincida el prcssurae pcc- caininuni, pondus ct poricula, cxitium et darana ur- gcnt animam iniquilali dcditam, ct quia non cst aliuJ iiomcn sub coclo daium in quo possim salvus ficri, nisi tuum, Christc Jcsu Fili Dci vivi, ideo re- fugiKm confossionis quxro, remedium bx confcssioue
alque salutaria disserens, hicc me pro certo crodcre, quie credenda inlondiiis pra^dicare ; hxc me piissiine confitcri, qiia; ipsi veraciler confilcraini; liacc me el ipsa nunliflre, quae annuntianda docolis. Audile me his posse quibiis possum vcram obedienliam dare, quihus loio posse universam Ecclcsiara Dei dt;cerni-
(leposco, subsidiuia de amore confessionis imploro, lis obedire. llnde quia crcdidi, proptcr hoc loquar; itt ego impias niulia te diligam pietate, cnm lua pie- quia audivi, non tacebo; quia diligo, annuntiabo! las meam diluerit multam iniquilatem. Altendant nihil pcr contenlionem et inanem gloriam in omni ergo ccrli, cl omnia quai in eis sunl; allendat terra, mea propositione insinuans, nihil in conlradiclionem ct omnia quae habentur in ea; atlendat mare , ei B sancloc veritalis inslituens, nihil quod subverlat, sed omniaquce moventur in eo; claudiant me piacon- quod aut inveniat , aut reserot veriialom inien-
fcssione credenlcm esse te Cbristum Jcsura Filiuni Dei vivi, qui in hunc mundum venisti, non ut judi- ces mc, sed ut salves mc, ut ege credens in uomine sancto luo habcara vilam icternam. Sicque omniura creaturarum teslimonio confessor inventus, confitear te in coelis, quein coufitcri uon erubesco in tcrris. Et ipse me de peccatorum sordibus, omniumqiie ad- versitalam impulsionibus eruas; quem a contra- dictionibus iufidelium confessionis mese vindicat Gdes, vindicator assistas. Audite mc ilaque cum an-
dens. ' Quod si, quod abundans miseralio divin;« pietalis avertal , indiscrclum errabundiimque tra' ctanlis intentio illic casuali, vel imperito seribenli» conatu deduxerit hebeiantem, ubi aliler verum sanae scientiic lumen, verum docenlium exemplum cfful- scrit, gratus obedio, devotus asscnlior, cilus occur- ro. Nihil profanura in confessione habcns, nihil alienum a piclate, quae Deus est, tencns, nihil quod unam el sacram fidem impugnet, in omni prjecor- diorum abdito P^erens . nihil prorsus quod divinis
liujus operis, quam saticulo xvi Valenliae Edelanorum C dc pcrfecta justificatione cxponalur, eo sensn locu-
curavit Fr. Michael Carranza, desideranlur quidem, sed locus verborura astcrisoo nolalur, qui indicarct Icgcnlibus, el ipsuin Carranzam in Mss. quihus in op^>re edeiido usus e?t, eamdom lacunam reperisse. Facinus indignum! quod mirari quisquc desinet, cum ad superiora siTecuIa converlerit animura; forsan enim ab hominibus magis religiosis quani docUs coramissum est, ne ansara inde quis malc feriatus arriperet ad errorem confingendura, in malum sen- sum illa verba detorquens, quasi homines pcr solam tidcni sine ulla alia disposiiione, aut bono opere juslificari posse dixisset Hildefonsus, qui posiea nnus cx Calvinian;t; hDcrcseos arliculis fuit. Sed quando id Carranzje leraporibus aliisque daretur, nos certe nunc non videmus quare dissimulare <ipor- tcat, et non potius voriiaii aperte litare, maxirac cum Hildefonsi vcrba in caiholico ct sano sensu pro^ nuniiari posse, et accipi debere, nemo cxistat in
lum fuisse (licemus, quo Aposlolus {^om. iii) : /asti- ficnl\ grntis per grnliam ipsius. Et (Tit. iii) : JVon ex operibusjusliti(c, qtiw fecimus nos,sed secundum sncm misericordiam salvos nos fecil. Viden' ul secundum Aposlolum justificamur gratis, et non ex operibus ? Quid ergo? Nullumneopus nostrura, nulia fides, nul- !;is spei actus, nulla deliclorum pceniicntia ac de- testatio nostram justiQcalionem praecedere debebit? Minime. Quid ergo est, quod graliSf quod sine operi- t'i/s ad juslitiam perveniro diciinur? Audi concilium Tridentinum, sess. 6, cap. 8 : < Gratis juslilicari a Deo diciraur, quia nihil eorum qua; juslifioationem praicedunt, sive fides, sive opora,ipsam juslificationis graliam proraeretur. > Eodera scnsu interprelalus aniea fuerat illa verba Paijli divus Thomas ifl expo- sitionc illius Epistolse. < Primo ostendit , scri))it Doctor Angelicus, quod hujusinodi juslificatio esl sine lege, id est, quod non ost ex operibus legis. Cum
!l»eoIogico studio versaius qui non vel prima fionlc d dici tJKsli^cari qratis, id esl sine merito prjeceden-
vidcal
Enimvcro peccaloris juslificaiio, sive cjus ini.ia conlemplemiir, cum Dcus pcr gralias suas acluales cor hominis emoHire ac pr.Tparare incipit, sive ipsam dum per graiiac sanclifioantis infusionom perficiiur, speclemus , semper est omnino graliosa, adeoque non ex bocainis opcribus ; alioquin, ut ait .\[K>sto- fus {Jtom. xi), gratia jam non est gratia. Hoc igilur sensu liiiticlonsi scniouliam inlerprotari dobcmus. El vero si de initio jnslilicalionis accipialur, illud sine o/;ere orano opus hominis sive natuvale, sive su- pornaturalo, excIudil,quod adversus Polagium diclum fiierit, qui liberi arbitrii viribus naturalibus l.anl^-m
lium operum. » Isaiae lii : Gratis venundaii esds, cl sine argento redimemini. In cumdem sensuni intelli- genda sunt ilia verba psalmi lv {Vers. 8) : Pro ni- hilo salvos facies illos; id est, non proprio merilo, sed Dci clementia , ut exponit sanctus Hieronymus {Dialog. 2 conlra Pelagianos, versus (inem). Miltimus innumera alia sanctorum Patrum lcstimonia, prae- sertim divi Augustini in hanc senlentiam ; nec enim disscrlalionera scriberc meditamur, scd tanlum alio- rum exeniplis Hiidefonsum nostrura ab invidia viii- dicare, quam apud imperilos rudesquc hic loquendi modiis creare illi poiuit. Quibus oronibus lectores inlolligent non levibus momentis adductos banc nos leclioiiera rclinuisse, qiiam nefas putaviinus rejicere conira oinnium Codicum mss. fidem.
Iribiicbat, ut assereret po^st hoinincm propriis nalu- lalibus meriiis primain graliani proir.ereri. Si taraen
VAIUA^TES LECTIONES.
' Verain hitjus poriodi lcctionem cx iioslris Cod. quo, vel imperilns scribentis conatus me dcduxcrit
mss. Trin. el Amelian. resliluimus. Sic enira in hcbelantem, ubi aliler vere docentium exemplii
vulgata FoiHard. legebalur : Quod si indiscretum elfulserit, etc.
♦ll«R'^''«7N^, rftfot iTiciantis intvntio illvc casu ali-
57 LIBER DEVIRGFNIT.VTC PERPETUA S. MARLE. 5«
rcbusobviet, niliilquoiUanclissacramentisobsislat, A viiis existens, solis conlradicentiljus veriiati amore nihil quod sacris mystoriis adversctur. Non ergo mo
pnelalHS conlenmat, non mihi aiqualis deroget, non mihi suljdilus InsuUet, non me quis de domo laccs- sc.t, non me de foro delraclet, non religiosus susur- ret, non popularis immurmuret, non adolescenlcra senex abnual, non coicvnni jnvcnis asp?rnetur, non n>inorem nalu a-.las scra dcridcat, non doctus expro- hret, noa fgnarus abjicial, non potentior repellat, non humilior avertai, non discipulus raolestel, non famulus convexet, non atas calumnietur, non sexus causetur. Manet cnim verilas in a^ternum. Vivit qnod verum est. Non desinil quod a vero procedil. Falso non decidit verum. Fallaciis non vincitur vc- ritas. Falsis non commutantur qu?c vera sunt. El si fallaciarum umbris obtegalur veriias, revelabit qu3e " de te * vera ct digna loquar, de te vera el di
veritaii.'; advcrsans. H.cc ago, ul cum vita ista (qu;B lentalio est supcr tervam) tatigaverit xgrura, verilas illaqure Dcus est, irgat salvamlum, et in saicula sae- culorura possideat viviturum. Amen.
CAPUT PRIMUM.
Sijnonijmorum torrente contra Jovimanum ostendil beatissitwim Dei matrcm in conceptu et parlu virgincm pcrmunsisse JJei dono, alqne gratia iin- {julari.
0 Domina mea, * dominatrix mea, dominans mibi, mater Domini mei, ancilla Filii tui, genitrix factoris mundi, le rogo, te oro, te quacso, babeam spiritum Domini tui, habeam spiritum Filii tui, habeam spiri- tum Redemptoris mei, ut de te vera et digna sapiam,
vera sunt abdila verilas. Quod enim falsum est non stabit, quod verum est non deficiet, quod extra veri- tatera est cassum erit, quod a vcriiate procnl cst inanescet, quia veriias Deus est, el qua; Dei sunt vcra sunt, et quaj ex Dco sunt sola vcritale sub- sistunt. Indc qiu Dominum annuntiat, veritatem enarrat. Qui de Deo vcra dicit, veritalis cognilioncm pandit. Qui ea qua; vera sunt asserit, veritatis jura defendit. Qui veritatcm amplcclitur, Dominum dili- gil. Qui veritatem facit, Dci volunlatem adimplet. Dcus certe occulla novit, Dcus absconsa cognoscit, Deus abdila penetral , Deus perscrutatur occulta. Proinde novit qai dcpravat veruin, scit qui immulat
gna ^ quaccunque dicenda sunt dicam. Tu * enim es elccta a Dco , assumpta a Deo, advocala a Deo, proxima Deo, adha^rens Deo,conjuncla Deo; visitata ab angelo {Luc. i), salulata ab angelo, benedicta ab angclo, beaiificala ab angelo, turbata in sermone, attouita in cogitationc, stupcfacta in salutatione, ad< mirala in dictorum ' ennuntiatione. Invcnisse te apud Deum gratiam audis, • ei ne limeas juberis, iiducia roboraris, cognitione miraculorum instrueris, ad novitaiem inauditae gloriae proveheris. De pro- le^ abangelopudicitia admonetur, de nomine prolis virginitas cerliGcatur, ' et post fetum inlcgra et pu- dica manes. Nasciturnra ex te sanctum, ' Dei Filium
veritalem, intelligit qui veritatcm minuit, jn aperlo „ vocitandum tibi ab angelo evangelizatur, et quae sit
sapit qui verilatem exstinguil. Veniet prorsus, ve- • ' * ••"--•• ^^
nict, ncc longe est. Veniet de proximo, veniet e vi-
cino. Scd cum cxarserit in brevi, cum vcnerit in
majcslaie, cum fuerii in circuiiu ejus tempestas va-
lida, cum ante eum prxcesserit ignis , tunc bcati
omnes qui illum veraciter diligunl, beali qui de illo
vera dicunt, beati qui verltatem non spernunt, beali
qui faciunt in vcritate justitiam, bcati qui custodiunt
in verilale judicium, et beati omnes qui confidunt in
eum. Judcx enini venicl, dislrictus occurret, me-
tuendus aderit, terribilis apparebit. Omnia ergo
prospeclant, orania intendant, onmia considerent,
mc ex loto corde, es tola anima, ex tola virtuie, ex
lotis pra^cordiis, cx totis visceribus, ex eo quod
nascentis regis polentia, mirabilitcr intimatur. Quo- modo fiet quaeris, de origine interrogas, *• de ratione perscrutaris , de experientia requiris , de ordine sciscitaris. Audi inauditum oraculum , considera inusitatura opus, animadverte incognitum arcanura, attende invisum factum. Spirilus sanctus superve- niet in te , et Altissimi virtus obumbrabil tibi (Luc. i). Tota invisibiiiter Trinitas conceptionem operabitur in te. Sola persona Filii Dei " in corpore nascitura camera assumet de te. Idcoque quod con- cipielur " in te,qnod nascetur ex tc, quod prodiet ex te, quod generabilur ex te, quod parturietur ex te sanclum, vocabitur Filius Dei. Erit '* enim hic ma- gnus , erit bic Deus virtulum , hic rcx omuiura
sapio, ei co quod enarro, ex eo quod iutelligo, non jj ssculorum , hic factor omnium rerum. Ecce beala
aliud quam verltatem inquirere, uon aliud quara ve- rilalcm diligere, non plus aliud quam divinam veri- lalem inquirere, non aliud quam Deum et qux Dei sunt vendicare; solis adversariis Dei resistens , fiolis profanatoribus el profanationibus cunciis ol>-
lu inter mulieres, integra inter puerperas, do- raina inter ancillas , regina intcr sorores. Ecce enim ex boc beatam te dicent omnes '* gonc- rationcs, beaiam te noverunt " omnes coeleste^ virtutcs, beatam praidicant omncs vates, beatam
VARIANTES LECTIONES.
' Vulgata Feu-ardentii , atque. dominalrix.
* Ua omnesCod. mss. noslri; Feu. vera et digna habet hic el immcdiate.
' Codex SS. Trini^atLs habet quwcumqtie sunt di- ligam.
* Enim est deest in Tr.
■ Ita omnes Cod. nost. Feu., annunctattone.
* Et deest in Tr. et Am.
* Neulerhorumliabet rtft angelo.
* Quc sequuntur verba usque ad fincm pcriodi
desideranlur similiter in utroque Cod.
* Uterque Codex : Dei Filius vocitandus dicilur, et qucr sit nascentis potentia, Clc.
'" Tr., de rnlione originis.
"' Feu., in corpore tuo, quoJ non habcl Tr. oec Am.
" !n teoma. nost. Feu., ex te
" Tr. et Am. non habent enim.
'* Tr. , ycntcs.
" Te el o»»;jt'5 nou babcnl nostri Cod.
R9 S. UILDEFONSI EP»SCOPI TOLETANI 60
ccJcbrant omnes noliones. Bcaia lu fiilei mci; , A do- " "ebetescat oro, hebetcscat cor falia mcdilans,
ohmuiescat os talia proloquens, adlixrcat liugua talia
Itcala tu anima: meac , beata dileclioui * meae , beata pr.-cconiis et praidicalionibus meis. Prsedicem le doaec pncdicanda es, diligam tc donec diligenda es, iaudem le donec laudabilis cs, serviam libi don<;c servicndum esl gloria; tua». * Tu accipiens soluni Dcum, poslrema Filio Deo. Tu generans simul Deum «l bonuicra prima bomine Filio. Cui in suscipiendo taalsun hospes Deus, cui in concipiendo incola bomo sunwl et Deus. In prceterito munda Deo, in prccsenii plena homine et Deo, in futuro gcnerans boroinem ei Deum ; ' et fetu el virginilate laeta, et prole et pu- dore ga^visa, et fvlio el sponso lldcUs. Ita servans filio fidem, ut ne ipse quidem carnis succ noverit gcnito- rem. Ila servans sponso ftdem , ut ipso te sine viro
promens,non aspiret sermo talia narrans. Ecce enini virgo ex Deo, virgo ex bomine, virgo atteslante an- gclo {Mallk. i), virgo judicc sponso, virgo ante spon- sum, virgo cum sponso ; indnl)itala virgo , ctiara dubitante sponso. Virgo ante Olii advenlura , \irgo post filii generationem, virgo cum filii naiivitate, virgo post filiura nalum. Verbo fccunda , vcrbo re- pleta, verbo uberrima, verbo partu digna, bumana quidem nalivitate, humana lcge, bumano usu, bu- mana conditione, bumana veritatc, illajsa, incor- rupla, inviolata, intemerata, integerrima vcre. Di- vino autemmunere, divino favore, divina collatione, divina adinventionc, divino dono, divino concessu; iioveritgenitricem.Tantogloriabunda in filio, quanto B novo opere, nova efficacia, nova operalione, novo
virorum omnium ncscia (actu ; * instructa quid nos- ses, edocta quid crederes, cerlificala quid sperares, roborata quid sine amissione teneres.
• Auditu percipe, Joviniane, corde sapilo fatue, pnecordiis cognosce stulte, sensu discc caduce. Nolo pudorem nostraj Virgiuis corruptum partu causeris ; nolo inlegriiatcra generatione* disccrpas; nolovirgi- nitatem * exitu nasccntis scindas.NoIo virginem geni- tricis olTicio prives; nolo genilrici virginalis gloriae pleniiudinem tollas. Si horum unum confundis, in loto confusus es. 8i bcec concordantia ncscis , a * concordia veritatis ipse privatus es. Si b:T;c diseordantia causaris, semper discors jusiitia; inve- niris. Si Virgini nostrae aut generationem, aut inle-
eflectu, novo " patratu, cum conceplu virgo, per concepium virgo, iu conccptu virgo, posi concepium virgo; '* per parlum virgo, cum partu virgo, post parlum virgo. Virgo cura nascituro, virgo cura nascente, virgo post filium nalura. Conjux dicta et virgo, coiijux assumpia et virgo, conjux credita el virgo, cum conjuge siraul et prole perennis virgo. Ignota semper '* conjugio, ignota amplexu , ignota tactu, ignota maritali collegio. Et lunc certe, tunc non dubie, tunc vere, tunc veraciter sancta virgo, beata virgo, gloriosa virgo, honesla virgo. Sed post gcnerationem incarnati Verbi, post nativiiatera Dei bominis facti, post generationcm in Deo bominis as- sumpli, post nalivitatem " Deo bomiuis uniti sanctior
griiatera adimis, grandi dedecore Deo injuriara fa- C et sanciissima virgo, beatior et bcatissima virgo, glo- cis. Negas enim valuisse incorruptara servare, quera riosior et gloriosissima virgo, nobilior et nobilissima
fateris absque corruptione adire virginem potuisse. Kegas Deum quod vellet facere quivisse, quem * con- tendis genitricem integram invenisse, corruptioni deditara reliquisse. Ut ergo asseris , Omnipulenlis divinitas non profuit virginitati, sed obfuit ; quia dum virgineum decus nascendo violavit, summam virgini- tatem "destruxit; ac pcr boc ipsura astruis Virginera deturpasse nascendo, (juam decoraverat ipse crean-
v|rgo, honestior et honestissima virgo, auguslioret augustissima virgo. Sed ne solus lux vesania; vepri- bus hsereas, ne solus spinis tuje dementia; ssepiaris, nc solus tucc vecordiae seniibus coarcleris, ne solus intelligentia; tuoe aculeisinfigaris.ne solus defensionis tuae acuraine perimaris,'* connectam parem, conjun- gam pariIem,sociabo similcra, innodabo coa;qualcm^ copulabo talem.
VARIANTES LECTIONES.
* Hoc mecB ter repetltum restituimus ex omnl- Ims Cod. nostris loco nostrw, quod Feu-ar. ex suo eJidit.
* Ita nostri Cod. ras, exbibent bunc locum , quem niulto aliter babet Editio Feu-ar. : Tu enim conci- piens solum Deum, postremiim sponsa facla es Filii Dei. Tu gene.rans simul Deum et liominem, genitrix facla es Filii Dei. Quem suscipiendo tantum tibi hospes est Deus ; quem concipiendo ex te, incola et homo simul fnctus est Deus. Post quoe immcdiate proscquilur : Credula promissionibus angeli,ideodono fecundata es Spiritus sancti. Genuisli fitium impera- loris, quem adorant angeli Deum in coelis. Sine con- sortio virili Dei Filium edidjsti, et post fetum illibata mansisti. Nos vero b?ec omnia omisimus omn. iiost. Cod. suffragio nixi, in quibu» desiderantur; nec du- bitamus quin si attenle legantur, et cum ca;teris conferantur, quivis animadvertat a slylo Hildefonsi distare, atque alien* manus esse additamcnlum.
* Quse sequuntur sic edidit Feu-ard. : Ex fetu et virqinitate Iwta manem, ex prole et pudore gapisa es
lionore parentis. Nos Cod. omn. nostrorum testimo- D nium secuti sumus.
* Demum instructa, ita Feu-ard,
' Ha;c nost. Cod. lectio melior quam Feu-anl. : Audi tu , percipe tu. Et tu exclusiraus auctori- late Tr.
• Ita Am. et Tr. Feu-ard. , deeei-pas. " Per exitum, Feu-ard.
* Concordia sine pra;positione habet Tr.
• Ila omn. Cod., et babebat antiquior Edilio ; Feu- ard. emendavit, ex suo Cod., concedis.
" Omn. nostri, detrnxil.
" Ila orancs iiost. Non mullo aliter Feu-ard. :
Obmutescat os Iiebetescal cor ; adlicereat fatici-
bus, ctc.
" Ita Feu-ard. Nostri Cod. et antiqua Editio , pariu.
" Ita nostri Cod. /n par^u, Feu-ard.
'* Aliqui, conjuge.
'* Jn Deo, Am
•'' Aui., conferam.
Cl
CA(»13T
yirginUatem in Dei matre confirmat advenus Helvidium.
Audi ergo etlu, Helvidi, ad me allende jmpudo- rate, me ausculta impudicc. me intuere inhoneste, me conspice inverccwnde. Quid * impudicus com- mpveris? ^uid ioverccundus assistis? quid iiiUone- $lus accedis ? quid siiie reverentia occurris ? quid sine pudore vexaris? Quare Virj! nis iiosirse princir pia eomiptjonis fine coarcias ? quarn ob rcm iiiitia pudoris exilu * auctae procreationis infamas? cur iiitegrltatem divinilale ' sacraiam liumana * con- venlione dcturpas? » Nolo hujus majestatis vim iiTumpas, ne possessioncm Dei convexare ' ausu lcmcrario pertentes, ne mansionein diyiniiaiis "^ po-
LIBEK DE YIRGLNITATE PERPETUA S. MARLE. Ci
H. A rupta el incommutabili vcrilate vcsiivil. Dcfmito
temporc, hunc qiii venerat cgredi sentit, ei pla- cido egressionis lanla processu, aliter procedcniem inspicit, quam accedentem scivit. Suae carnis ve- ritate hunc videt esse vestitum, el in se sui nitoris ac pudoris integritatem minuisse non seniit; sed potius crevisse " cognoscit. In hac regione solitudo
Deo tantum et domui,; in hac mansione singularitas hospitio tantum et hospiti. Hic lociis cuin uno tan- tum " adventante cohaeret. Hic uterus uniu^ tainuiu agnitione coiigaudet, nec alterius yiri quam u^sfteu^ tis unius membra cognoscit.
Cum ergo haec Spiritus Dei per prophelas praedi- xerit, per doctores firmaverit, per veritatis *• aucttv^ res defenderit, per saeculorum xternitatem consoli-
ceas praisuinptione conleniptioijis, ne domura Do- B daverit, quid tu, novi erroris astructor, quid *' h-
miui injuriis corruplionis confodias, «e pprt^ui do- nius Dei, ejus " exilu clausam, a quocunque posse adiri coniendas. Viriutum Deus est dominus posses^ sipqis hujus, Coelorum rex est possessor juris is- lius. Omnjpoiens est artifex acdificii hujus. Solus ogressor » ct custos est porlse egressionis hujus. Kerao cum illo ingressiis est, nemo '* egressus ; in adeendo eam nemo socius, in egredicndo nemo so- dalis. Qualiter introierit, nemo novit; qualiter " exierlt, egressio sola cognoscit. Absque veste Deus, ut ita dicam, ingreditur, qui, ut certe dicam, came vcstitus egreditur. Ad domum sui operis venit, car- nis tantummodo veslem tulit. Idem qtii venerat re- diit, sed aliter quam incesserat " , ipsc inde proces-
tuissimus infamator, quid copiose nugis infamas? Quid insanise ** massa proloqui audes, luussjtpre contendis, susurrare proponis, garrire prassunais, ut virginalis ute*i illa habitatio Dei, nt Regis vjrtutum *' illa nilore pudoris aula clarissima, ut mjmsio illa Imperaloris coelestium carnis pudiccc, ut locus glo- riosus illius Dei, qnem non capit diversitas universa locorum, post generationem Pei, post incarnationcm Verbi, post nativilatem Pomini, posl ortum Salva- loris, de carneo viro pejiiurx carnis sobojcs germinaret ; de loco vitali ex mortalitatis semi- ne moritura membra produceret ; de conclusio- nis horto, qui solum virginitatis iDSolitae floreai produxit, spinarum *^ mariialium vepres aflerreL
coenum maritale decurreret ? Opto , opto , *• ut. sepulcrum oris illius dolor cruciet; iUiiis dentes- sera concludal; foveam oris ejus immohilitas lio- guce *' compleat ; concava palati aer subductus eva-^ -
sit. Hanc domum ingrediens non pudoris spolia tulit, ^ De fonte nascentis virginali egressione ^ignaio
Bcd egrediens integritate " ditavit. A Pomino qui-
dem erat •* mundata, sedadventu Domini nondum
plena. Nuntiante angelo, fundatoris sui cognovit
advenlum, et •«novsc congressionis admiratur acces-
Bum ; habitatorem inesse sibi cognoscit, et qiialitcr
in abditis agat, plene non penetrat. Verumlamen
onimi virtutes parat in oflicia servitutis, defert Do-
inino " debita jura c^nditionis. Qiiod ille coelo prx>-
sidens jusserat, haec in serecepto ministral, " ap-
probans se Condltori suo mundam carnem simulque
animam pnrparasse, quaeet spiritualia obscquia
carnali filio detulit, et Pominum sua; carnis incor-
' Ita Am. Reliqui, impudicitia.
• Alii, actec. ' Trin. , sacram.
* Omnes nqslri sic. Feu-ard. , conncctalione. ' Tolct. : iVfl/o /m« mnjestatis irrumptts.
• Sic Amel. Feu-ard. , ausu pertentes. ^ Ita onm. nost. Feu-ard. , audeas pra;sumptione
contcmnere. «■' E!jus i« exitu Feu-ard. Nosl. omn. sine in.
* Deest et in Amel. " Omn. nost. , regressus. " Egressus fuit, Am. " Ipse procedit, noslri. " lla omn. nosl. Feu-ard. ydvtavit; anliquior Edi-
tio, iKtt'.grilatjtm dttnvit.
'^ Oiiines noslri cum veteri Editione. Feu-ard. , fundata.
'* Ita nost. onm. Fou-ard., novum ; antiq. E(Ui. , nova' congregationis.
cuet; extrema labiorum aeris crassedp conglijlinet ; ne talium verbprum fetor erumpat, ne prosecutiojji^. hujus odor aspiret, ne anhelitus lo(juel?c susurrct, ne vcl exilis sonus tinniat, n^ verberatus aer vel " in- fandissima verba conformeU ^c(^ cuim insoIitDb modo, insolito usu, insolito prfUne, insoiito jure, ia una persona, in uno corpore, in una condilione, in. una pclate, alternat honpr piatris ei \irginis, aller-
VARIANT^S LECTIONES.
P "Ita Am. , cui consonat vel, Editlo. Rciiqjii cum Feu-ard., dehilw.
" Omn. Feu-ard., approbat se.
" Cognoscit deest iii Am. ct ToL.
** Oiiin. nosl. Feu-ard. , adnectante.
*• Tolet., asscrtores.
*' Am., infamatissimus. Nos vcro totura huno lo- ctim ex omiiium Codicum collalione ( qui non sati» inter se conveniunt ) ita cmendanaum putaniiis. Quid fatuissivuts ittfamator gloriosw virginis, quid copiose nugis infamas ? Quid infaviice massfi prol(h qui audes ? ctc
** Tolei. scribit massa, caiteri massam.
*' Trin. et ToL alii, illo
*'* Ara. , mortalium
*' Am. ct Tol. habcnt : Ut sepulcrum ori^ iltiut iet^ lium sera condndat.
** \jterqae, percompleat.
'' Oma, nost. Fcu-ard., infanlilia.
63 S. IIILDEFONSI CPISCOPI TOI.ETAM . 64
nal pudor virginis et malris ; allernat in gcneranlc A mpam et mundi, fecisti siae loqucndi ratiocinalione virainilas, allernat in virgine gencrandi facultas ; et
nculnun ce<lil ulli, et ulrumquc in allcrutruni dcri- vatur; ctneulnnn impedilur ab inviccm, et aml)o ' properant sihi. Utrumque scrvatur in propi io, utrum- que transitin altcrum, quia aml)0 unura, quia duo idem, quia diversa idipsum, qnia indistinctum acci- dens, quia indiscrctum concurrcns, quia indifferens supervenlum '. Non matrem virgiaitiitis deserit de- cas, non virgmem matcrnus impcdit partus ; et virgi- nem nobililat f(Eius, et matrem habet pudor virgi- nens. Sicque matris et virgiais nomina nuUis disso- ciala sunt casibus, nullis impedila diflicultatibus, nallis lcesa proveniibas, nuUis dubia rebus. Indiscrcta ulraque, inseparabilia ulraque, indissecabiie tolum, indivisibile lotum. ' Accidit aliquando ut esset mater, quse virgo .erat. Advenil ut generaret , qu3C nusquam corrupla usu geneiis *■ manerel. Adfuil ut partnriret» lege parturilionis ignorata: Occurrit ut existeret in filio integra, qute in conjuge non * cxstiterat, dimi- nuta. Sed illud est inxstimabile, illud incomprehen- sibile, illud inenarrabile, illud admirabile, illud in- audiium, illuJ invisum, ' illud incognilum, illud in- usilatum, ut virginitas conccptu clarescat, ut parlum virginitas comitetur, ut generatio assignet virginem, ut virginitas probet matrera, matrera quo- que ut virginitas glorificet , virginem ul gravitas matris ^ honoret, ut rteous matenmra virginilas as- scqualur, ut decus virgineum matris fecunditale servetur. Ita malernam virgo accipit veritatem. Ita virginis gloria transit in genitricem. Ita no- raen gcnitricis " acccdil in virginem , ila pudor virginis manct in matre. Sic ergo accidft, sic ' evenit, sic adfuit, sic occurrit, ut si matrem quxrara, virgo est; si virgineni quxr^m, mater est; si prolera quaeram, virginis esl; si pudorem qu»ram, matris orauino est. 0 virtulura omnium Deus! o creatura- rura omnium Deus! o factor onmium Deus! o mira- bilium auctor omniura Deus! qui cunctis miraculis luis, univcrsis insignibus tuis, totis mirabilibus tuis, omnibus •' magnalibus luis, hoc factum, hoc opus, hoc geslum, hoc actum, miserationis thesauros apc- riens, pielalis arcana dcmonstrans, indulgentiie divi- lias rcserans, clcmentije rivos emitiens in salutem
mirabilc, cgisti sine rei cxemplo singulare, formasti
siac comparalionis similitudiue potenliale, complesli
sino consimili lequiparatione vitale, (inxisti sine in-
lclligendi consideralione inxstimabile, sine oblivione
perenne , sine defcctu slabile , sinc iaterruptiouo
juge, sine fine laudabile. Per qaod crror amotus est,
pcr quod languor ablalus est, pcr quod peccatura de-
lcium cst, pcr quod mors vere deslructa est, per quod
salus collata, per quod viia conccssa, per quod
coelum patefactum, pcr quod rognum coelorum pro-
missum est, per quod eundi invcnimus viara, per
quod assequimur perveniendi veritalem , per quod
adipisciraur requieswndi viiam, per quod " habebi-
musperenaem tuac didc^dinis visionem. Atnuncjam,
B " modo jam, in pr«scali, in hoc loco, iii hoc situ, in
boc momento, et in hoc tempore.et in omniu " sem-
per ssecula sseculorum.
CAPUT III.
Sanctam Mariatn ex nalione et stirpe Jud(eorum essCf ex fide autem et honore, laude et amore, CUrislia- norum. Tandem aliquot prophetarum oraculis pro^ bat virginitatem summam oportere cum malernitatis g'oria copulari.
Quid dicis, '^ Judaee? quid proponis? quid astruis ? quid objicis? quid " objectas? Ecce virgo nostra ex stirpe tua esl, " ex generc tuo csi, ex radice tua esi, ex gente tua est, ex populo tuo est, ex plebe tua cst, ei natione lua est, ex origine tua est. Verurataraen ex lide nostra est, cx crcdulitate nostra est, ex as- -, scnsu.noslra est, ex reveren:ia noslra est, ex honori- ficentia nostra est, ex laude nosira est, cx glorifica- tione noslra est, ex dileclionc nostra est, ex araore iiostra est, ex prccdicatione nosira cst, ex prajconio nostra est, ex defcnsione noslra csl, ex vindicatione noslra est. Quod enim tibi Spirilus sancius de lila per prophetas " dixit,pcr oracula ialimavit, per figu- ras innotuit, per pnccedcniia promisit., per subse- quentia complevit, le neganie, te non credente, te abnucnte, te respuenle, te resultante, le blasphe- manle, ego novi, ego credidi, ego sapi'), ego veneror, ego honoro, ego glorifico, ego amplector, ego amo, ego diligo, ego pnedico. Quia rne gratia praevenit, fides implcvit, misericordia subsecuta est, amor pro- vexit, et rei hujus gloria exaltavit. Te autem quera
racara et mundi, in redemplionera meam et mundi, _. perfidia averlit, qaem pravitas occupavit, qiiem cae- »n justificationem meam et mundi, in liberationem citas adiit, '" quem error oblinuit, quem obslinatio
VARIANTES LECTiONES.
• Prosperant, Ain.
• Hanc locum exbibemus, ut est in omn. nost. Cod.; aliter Fcu-ard. : Non virginem maternus impedit par- tus, et virginem non violal felus, et malrem nobililat pudor rirgineus; et virginem nobiiitut fetus, et matrem non violat pudor rirgineus.
* Accessit, omnes nost.
* Manet, Tol. et Am.
' l;a Ara. et Tol. Barbare Feu-ard. et alii, existe- rat.
* Ulud incognitum supplcvimus cx Am. et Tol., in caeieris desideratur.
' Ornet, Tol. et anliq. Edilio.
• ArccHil in virginem, omn. nost. Proscquilur au- lem tol. : Jta pudor virgtntui manet in matrem.
* Ita Trin. et Tol. Alii cum Feu-ard., venit.
" Omn. nost. Feu-ard., magnaliis.
•' Omn. nost. cura veier. Edii. Feu-ard., habe- mus.
'* Modo jam non habet Feu-ard., sed iaCod. nosl, nullo desidciantur.
" Semper habtUur in Am. et Tol., deest iii aliis.
'*^ 0 Judwe scribit Feu-ard., non ita noslri.
'* Oblectaris, A-.n. et Tol.
•* Ex genere tua, etinfra, ex populo tua habct Feu- ar 1. contra omn. iiost. Cod. consensom.
'' Omn. nosl. Feu-ard., prcrdixit.
' ■ Ila cdimus ex comniuni nost. Cod. suffragio. F*cu-ard. edebat : Quis crror... Qua; obstinatio.
85 LIBEft DE VIRGINIT^TE PERPETUA S. mRm. 66
inJuravU, dicito, quarc noii cicdis in gonevc liio A l>'-iis et hoino cst, Ycrbum ct caroesi {Joun. i), iW- |Hieri>crain virgincm? Quarc non credis sinc viro
virginem concepisse? Qiiarc non crcdis proprium virginera gesliiTC filiuui ? Quare non crcdis ' siiic viro virgiiieni inanerc pasl partum? An iilo mcndacii ge- nere * illinilus, iilo priiiKicvae perlidi;e veneno crapu-
vinitas ethuinanilas esl, pax nobis, scandalum vobis cst ; sapicntia nol/is, slullitia gentibus est (/ Cor. i). Indc inerito humana rcfcrunlur ad Deura, et qua; Oci sunl referuntur ad hominem. Inde insolida homini» Dei " participatione roboraniur, et solida Dei homiiiis
latus, illo pareDlaiis fallacia» argumenlo coufisiis, illo participalionc inUrmari dicuntur. Indc in in.is summa
infidoe • persccutionis asta perversus, iilo antiqunc perlinacl:e munimento (innissimiis, in saciis litlcris adolesceutulam, et non virgineoi parere posse causa- ris? Plane mcntiris, " fallis et failcris, falso crimina- ris, falso impeiis, falso propoais, falso contendis, falso arguis, falso defendis. Si enlm, ut ais, juven- cula el non virgo parerc posset, quid sigiii!icaret Dominus^/sat.vii^^^quid miiaculi daret^quid admi-
pcrveniuiil, inde in suinmis ima pcitingunt, inde iii- solida soUdaulur solidis, indc insoliii ' dilis lempe- ranlur, inde insolita siiblimantur insolitis. Qua'. nl vera esse non ambigas, audi sancti Lpiritus vcrba, audi prophclarum oracula, audi '*vaticinanlium dicla, audi verilatis prjeconia. Isaias : Parvulus, inquit, na- tus esl uobis; filius dalus est nobis (^sai. ix). Parvu- lus i.icm est Christus, quia hoino non sibi, sed nohis
rabilc dcmonstraret ? quid inusitalum ostendcret, si B cst nalus; filius datus esl nobis, quia utique Deus
juvencula pareret quod consuctudinis erai ; si pucila parerct, quod u^talis erat ' ; si adolesccns fcniina parturiret, quod tcnerltudinis erat; si non impar malrimonio pareret, quod natur^ siraul el lemporis erat? Cujus interdum masima cura * de spoiisorura inanet electione sollicita? cujus mens de fuiurjc con- junctionis est exspectalione peranxia? Cujus vota sunt secundum * sodalium expericntiam non incerla? Sed vere illud * esse signum, si virgo parerct, et inlegra esset. lllud '" eificere noviiatem, si virgo parturiret ", et pudore iiilcsceret. IUud liaberi admi- ratione condignum, si virgo gcneraret et incorrupta coiisistcret. In ilio ostendi miraculum, si in humana conceptione fieret, quod humana natura nescirel. In
Filius Dei sc dcdii incarnari pro noitis. Et eccc homo esl, in co quod parvulus natus cst nobis ; Dcusaulau cat ipse qui Filius Dei dalus est nobis. Itcm David : Minorasti eum pauIomiiM/s a Deo {Psal. vni). Is qui minoralus dicitur a Dco, Deus cerie aiqualis est Dco. Qiiia iii eo quod dicilur minoratus, bomo est vcre Uumiiis natus. InPsalmis ita Pater '" de eo, quiaDeus est : Ex utevo, inquit, ante lucifcrum genui te {PmI. cix). Quia homo cst, alibi <licitur : Quasi de vulva " cgrcdietur libi ros adolcscentiie tiia;. Iiera alibi : Hoino factusest in Sion, ct ipse fundavit eam ExceU sus {Psitl. Lxxxvi). In hoc quod faclus esi, humilli- mus homo naius cst. In eo quod fundavit eam, ex- celsus esl Deus. Muita qiiidcm et alia, copiosa vere.
illo dari signum, si "nuUi maritala viro, fieret pariens C sufiicientia prorsus, abundantia ccile, exuberanlia
virgo. In illo rei stuporem fieri, si fcmuia et virgina- libus simulel maternis inserviret officiis. Iniilo ''facii admiraiionem '*perauctam iri, si uno mulicr lempore liTJtarelur praemiis simul et pudoris et prolis. Ut ergo noveris in signo concepisse lianc feminam, non in u>u; in admiratione, non in conventionc fetosara existere; innovitate miraculi, non in vetuslaie pa-
pleue poteris invenire de duabus naluris iii Chrisli hiijus unione connexis : si " tamen in illo credas, si iUi rtdelis exisias, si ei fidem veram exhibeas, si illum inverilatecoafilearis, si illi vcram confessionen impendas. Qu^e tamen ego ipse ex lolo iion pra;ier- miilens, conjiciens inncclam aliqua post paulisper. Cujusergo tantae glori* et dignilaiis est Filius, ut sit
reif conjugali; in incorrupiione virginea fecundari, in assumpto hominc Dcus? Audi quanire gloriae ct
non iu foedere nupliali ; Dei maler est, sed propter uobiliiatis estgeniirix ejus. Ihec in Isaia virga exiet
incarnalioiiem Verlii ; Dei genitrix est, sed propter ex radice Jesse (/sai. xi), idest, de genei-e ejus ex-
assumplionem homiuis ; Dei admioistratrix est, sed orla ; *' virga , qu.c florem huuc Chrislum spiriluali
" propter quod idem subdituserat parentibus suis; tantum infusione sine homiuis corruptionis acces-
Dci Dutrix est, '*quia hujus nutricii reges cl reginae sionc produxit. Itcra in Isaia haec sola terra ftde
nutrices eruot {Isai. xlix). Quoniam iste filius ejiis, aperta, non corruplionc, gcrmiuare potuit Salvato-
VARIANTES LECTIOINES. ' Sine viroy desunt ha;c verba in Tol. el Tiin. D " Inserit hic loco Feu-ard. : Et inlegra esset. Illud
* Intilns.y Tol., efflceret novitalem, si virgo parturirtt-, elc.
* Prosecutionis, Tol. et Trin. ■• Ua omn. nost. Fcu-ard., fallax es.
• Edimus ex unaniiiii Cod. nost. tcstimonio. Aliler Feu-ard : Quod .mmum, sicut promisit, daret Domi- uus? Quod miracmum faceret ?
• Feu-ard. addit : Quod mirabile fieret? Contra onin. Cod> nost. qui deinde pro adolescens, scriimnt toalescens.
' Feu-ard., de sponsi... dilatione. Nost. omn. ut edimus.
* De sodalium experienlia. Tol. ct Ara.
• Tol. et Am. Feu-ard., esset. »• Existere, ambo iidem; c«teri cum Feu-ard.,
efficeret ; nos vero efficere legendum putamus, iii modo iulimtOt sicut cxtera verba quae sequuuiur.
'* Nullo, omn.nost.
" Faclo, Am.
'* Ua Tol. et Am.melius quara peractam, quodha- bcl Feu-ardenliiis.
" Propter ministcrium liumanilatis, quod , etc., Triii.
" Quia qui hunc nuiriunt reges, et regincc emnt, Trin. et Tol.
" Panicipio,km.
'* Omn. nosl. cum anliqua YuIgata.Feu-ard., vati' cinationum.
'» De filio, Tr.
-" Omn. nosi. Fcu-ard., earerfffur,
*'TantUm.,Tr.
*» Virgo, Tol. et Ai».
67
S, IIlLDEFO?v&l EPISCOPI TOLETAM
m
rcm, roranlUMis corUs, el nuljibus pluenlibus Jusium A Domini ' in medio JeiHsalem, quie est Visio pacis
(hai. XLv)^ id cst, prophetis pronuntianlibus ejus adventum^ H:ec io Ezcchiele domus Dei est, cujus pudoris inlegcrrimaclaustra,' ad Orientera consislens portaseniperestclausa (Ezeclt. xliv). Quae uequeanlc Dalum, neque post nalum hunc ftlium allcriusaccessum vel Iransitura novit. Quia ipse solus Dominus per eam nascendo transivil. Unde et semper est clausa, quia semper esl virgo. Ilaec virgo in psalmo thatamus Dei est, quia de utero ejus ists incarnalus Deus proces- sit velut sponsus, in ea reliclo perennis virginitalis decore * mansuro (Psal. xviii). itera in Psalmis kec terra est, de qua veritas oriiur, quae verilas Chrislus eadem est, et qiije de coelo prospexit justitia ' ejus (Psal. Lxxxiv). Item in Psahnis : H;cc lcrra fru-
(Jerem. iii), id est, Ecclesia aniversalis, et non am- bulabunl ultra posl pravilateni cordis sui. Juravil Dominus in veritate etjudicio. Et ecce tali matre progenilum omnes gcntes bcnedicunl, ipsumque col- laiidaot. Ecce istc Deus forlifudo noslfa est. Ad hunc omncs gentes veniinus ab cxlreini» terrae, el cura Jcremia '* diciraus : Vere mendacium poss€de- ruiit palres nostri (Jerem. xvi). Ecco in die novis- simo hic mons fllius virginis hujus pncparalus est h» verlice montium (Isai. ii), id cst, elevatus est snpor Aposlolos nostros, et super omnium virtulum cocle- stium majeslates. Ck)nfluimus ad cum oranes populi, et properamus gentes muliae. Ascendimus ad hunc Dominum, raonlcm Doraiiii, et ad domum Dei Jatcob,
clum suum dedit, id cst, Chrislum noslrum genuil, B qu3C esl ^ccJcsia Der vivi. Docet nos de vijs snis^ io quoet benedixit nobis, idein Dominus ^ Deus no- imus in semitis ejus, quia lex gratiae de Sion egressa
ster, ut benedicat nobis Deus, et simus bcnedicii a Deo ter vocabulo repetilo. ' Qiiem io Trinitnte unum Deum omnis lerrsc racluant fines (Psal. l\vi).
CAPUT IV.
Hortatur Jtidwum, ne virginis et matris minuat g!o- riam, ctijus igiiomiuia redundat in protem. Et quotl \'irg\mtti adOrant othhds ce&lestcs virltileS, et con- fluunt ad eorh ortihes populi, Judceorum quoque per- fidiam obiter ottettdk ak antiqui* Patribus divinitut prophetalam.
Sit, rogo, jam^ sit, rogo, Judxe, gralissimum tibi
tanta; virginis decus in tua cognationc reperlum. Sit
amabilc tantaj gloriae Virginem in luo genere inve-
nisse. Sit Lctum in tua iraduce tantoe pudiciii.e vi-
est, et vcrbum Domini de Jerusalera. In quo ju»>Uin est sanctis apostolis nos omnes in ejus nomine bapti- zari, et sancto Spirito adimpleri (Matih. xxviii).
De te autcm propter eordistui pcssimi obstinalio^ nera, propt«r impuram voluntatem, propler infidam mentem, proptcr conscienliam malam , propier incre- dulitatcm jugem, propier superbiara veram, pToi»ter obedienliam fallacem, propter promissa infidelia, propter fidem " inconstabilem , audi Dominum in Deuieronomio proclamantem : " Eriiis ^ftiics ad ca- put, incredulus autcm populus ad caudam (Deut^ xxviii). " Cui incredirios nisi isii E>eo, in hamilitafe? homiiiis ex bac Virgine nasciluro? Itcra Jeremias
6«m insigne. Sit • jucundura in stirpe tantumdem C Prjevaricatione praevaricaia est rn rae domus Juda,-
lua paicfacium tale roiraculum. £cce implcta est omnis terra per hanc Virginem gloria Dei. Cognove- r»nt omnes a parvo usqoe ad magnum per hanc Vir- ginem Deum vivum. Viderunt omnes per haiic Vir- ginem salutare Dei. Remeraorali sunt et conversi per haoc Virginem ad Dominum universi fines terne (;Psal. xcvii). Adorant in conspccla Filii ejus omnes patrix» geniium ; ipsius e^t filii regiiura, et ipse Dcus doraiuabitur gentium (Psal. xxi). Cantant omnes ipsi DeminoFilio ejusredemptionis suae caniicum novum, ^ia ^ nascendo de hac Virgine magnalia fecit. Notum fecit Dorainus pcr hanc Virginem salutare suura, el anle consp"clum nostrum revelavit hanc justiiiam suam (Psal. xcvii). Invenerunt per banc Virginem Deuro, * qui eum per observantiara legis invenire non potuerunt. Venit per hanc Virginem Deus, et congi-egalis gcntibus et linguis, vciiimus ct vidimus gloriam ejus, quasi gloriam unigcnitt a Patre (Joan. i). Congregata: sunt omnes gentes in m/mine hujus
D
ait Dominus. Negaverunt '* me, et dixeronll : Kon es ipse (Jerem. v). Quod nnnc nsqoe, JiidBi^ proptei' huncChrislum Doroinum ineum hujus Virginis filium, dicis non esse Christum, Eispectas alium, cum quo percas, Anlichristum. item Isaias : Tota die ex- pandi manus meas ad j^opDlum non crcdenlera^ ef contradicentem raihi (Isai. lxv). Non credentera et contradicentem ; cui nisi istiDomino? qul quoiiranl de bac Virgine " natus est, credere nolunt hitnc esse Deuin. liem Jeremias : Quomodo dicitis, Sapientcs nos sumus, et lex D^i nobiscum esl ? Vere menda- cium opcratus est stylus inendai scribarum. Con-' fusi sunt sapientes perterriti, et capli sunt. Verbuirt cnim Dominiprojecerunt, et sapientiai nulbest hi eis (Jcrem. vni). Quodverbum?Hocutiquedehac Virgine carnem factum. Et quam sapientiam ? H.inc scilicet Dei Palris, qux" gentibus stultitia est. Iteii) Isaias : Audile me, ilurocorde,elqui longeeslisajastttia :prope feci jusiii!ammeain,et non eiongabilur, eisalusnieanoa
VARIANTES LECTIOxNES.
* SurU ad Orientem babei Feu-ard. In nostris oinn. deesl sunt.
* Et mansuroi Edil. Fett-ard. Nos, ut habcnt om- nes Cod. noslri.
* Deus pro ejns. Am. et vetus Kdilio.
* ita omn. nosl. Fetr-ard., id est Deus, Deus no- »ter.
* Quatn Triiiitaiem, Trin. et Am.
* Jocundum, Tol. et Ajn.
^ In nascendo, Trin. et Anu » Quem, Aiu.
' In Jerusalem. Trin. e' Airi.
»♦ Feu-ard. veniamtis edidit, et dicantut; nos ex omn. nost. Cod. vcnimus... dicimus, qund sequenti- bus consonat confluimus... atcendimus.
•» Instabilem, Tol.
'• Omn. nost. Feu-ard., erunt.
" Sequimur Omn. nost. Cod. Feu-ard. edebat : Cur ergo incredulus es nisi.... nascenti?
'^ Me, omn nost. Feii-iri., Ddjriihuih ; et sic legi- lur in Yulgala ad honc Jeremi» loCum.
* Sic outt. nostri : FtQ-atd. ,Aa4ci dignatus esi.
b'«» LIBtU DE VmCINITATE PEIU^ETUA S. MARLE. t«
iiiorabitur (/s,;i. XLVi). Qiiacjustilia.clquaesalus, nisi A "^ 'Psc tc confilcatur eoram Palrc 6H;h divinilam.
hic ' uliquc a quojuslilicali ct salvaii credentes sumus ? Uem Isaias : EJuc foras populum ca^cnra, ct oculos habentem; surdum, et aures sunl ei (Isai. xmi). Quid non videntem, ei quid non audientem, nisi hunc Dei Filium, ex horaine incarnalum, et cuncta qu;e de eo muUifarie sunt * pricdicta ? Itcm in Osce : yx, inquit, eis ! quoniam recesserunt a me ; vasta- buntur, quia proev.nricati sunt in me; ' ct cgo redcmi eos, el ipsi loculi sunt conlra me mendacium {Ose. vn). A quo rccesseront? Utique a me, qaera humi- lem videnfes hominem esse, * contcmnunt Deom. Et quod mcndacium loculi sunl, * nisi qnod el in Jerc- mia dicente legimus : Non est ipse. Et quarc non est ipse?Quia vidimus eum, et non erat aspectus; et
Time majestaiem ojus inter homines, ne te' hamanf- las ejus in tarlara praeeipitet coram angelissuis. Di- lige illum dum patiens est, ne odio habeat le, dum judicaverit te.
Arbilror rae per virtutera Dei hostem ut potui con- fodissc, reiiquissec3esum,abjecisse enervatum, exani- raemdimisisse.Undeetpailidusadest,exsangui&stiper- est, defessus angilur, faligatus manet, concisus jacel, confossus rijit,elisus interiit : de vilali flatu nihil super- est, de spe vitae jam nibilest,dercditu vitae illi -^xspe- clatio non est.Unum tanlura "deest, quod halitusperfi- dixanhelat, quod cxilemurmur erroris aspirat, quot tenui tabo de sacrilegii sepulcro animac naribus * fetor exhorret. Yerumredeam," repedem, retro gra-
desideravinras despccium et novissimum virorum, g diar, retro convertar, et non eam, donec delicial;
virum dolorum^ et scienlem ferre infirmitaiem ; et quasi al)Scondrtus vultiis ejus et despectus, nnde ncc reputavimuseum {Isai. Liii). Quibus verbistua incre- dulilas significatar, ctii visus est ChristuS non haix^re speciem, neque decofrem, unde nequc a te repulatus estesse Deus. Dixi celelr, dixi currens, dixi * trans- iefls, dixi pefnix, drxi velox, dixi citatus, quye cilo reperi, quycde vjcino attigi, quyc de proximo inveni, qucc de confinio intali. Nam si peritia pollens, si prudentia vigil, si acumine vivax, si inquisilione strenuus, si soHicitudine minus incrs vellem, aut possem, dies mihi deliciet, momcnia decresccnt, ho- ra; ' lassabunt, mane ruet, mcridics* liquescet, vi&- pcre dccidet ; inlempesla el galHcinia, * crepuscu-
non vadam, donec intereal; non pergara, donec '• attritus sub pedibus meis evanescal, ne de cadatero perfidiae quidam vermiculus supersit, ne de morlici- nio sacrilcgii tinea quaicunque consurgal, ne dc ta- bo profanationis quodcunque genus vermium oria- tar, quod in criminum antro dsemonum favoribui» pastum, elsi rton assurgat in belluam, evolel in vo- lucrem, applaudatque sibi nosirac disputationis relia evasisse, qui fundilus se ingemiscit vincere neqai- visse; gutlurque a capulo dissertae raliocinationis abducat," et per aereas potestates leviiate vagabuii- da ferendus sesc fraiide suspendat, a<i scilicel su'o paYore vcl fuga il!i arrideat, cui sub spe " vicloria non concordat. Audilum ergo antequain loquelarn,
Idmque, noctiumque abundanliae non suppetent, non C exanimaic hostis, appOne ; auriculam antequam lin-
" cohxrenidelfllJbtissacramenlis autfidei meae con- graa, aut perfidise tuoe discordanlia, et adversa pro- mere vel nafrrarc. Unde jam veni mecum ad hanc Virginem, ne sine hac properes ad gehennam. Ycni abscondamur sub velamento virtutis ejtts, ne indua- ris confusioTle, sicul diploide. Ycni confitcamur, ego deiicia juventutis el ignoranliae mea;, el tu deiicta sacrilegiiet sceleris tui, ne revelent coeli iniquitates tuas. Veni liumiliemur in veritate confessionis et laudis ejus, ne lerra consurgat adversum te, asse- reus tanli sceleris se tuam perfidiam sustehtassti. Non erubescas filium ejus esse Deum tuum, ne ipse teerubescat coram angelis suis. Non enibescas ser- mones ejus, ne ipse te in adnolationc libri viveriliuin
gnam adapcri, an(e auris quain oris feinove seram, ul prius noveris quam loquaris, primitus sapias quam respondeas, prius corde percipias quaiaore depromas. Sicque de hac veritate ut cognoscas ple- nitudinem veriialis asserere, considera, intuere, vi- de, intellige, perpcnde, animadverte, intcnde, scito, sapito, discc, cognosce, hunc eumdem esse Deum ex Doo in verilaie naturoe suae, qui ex Yirgine '* factus est homo in verilate nalurai meae ; huncesseperenni- ter a;iernum, qui dispcnsative factus est lemporalis; hunc venisse, qui est vere immobilis; hunc " conti- neri in loco, quem non conlinet locus; hunc esso intra locum, qui est oninium locus. Nara et, ut " expressius dicam, ipso ducenie sequar eum ; ipso
erubescat. Confiiere illum in rcgione terraruin, ne D praieunte, curram post illum ; ipso antecedente, va ipsc tenon confiteaiur in terfa vivcrilium. Confiterc dam post eum; *• ipso adjuvante, vel vocantc, ingre- iilam Deura esse et filiam homiriis " virginis matris diar ad illum, el in qtiantum ipsc " permiserit, as-
VARIANTES LECTIONES.
* Utique non est in Feu-ard.; sed habent noslri nnm.
* Prcedicata, Trin. et Am.
* Et deest in omiiibus nostris.
* Contempsemnt, Tol. et antiq. Editio.
* Msiquud uiunt,Jeieiniadicenle ; nun e$t ipse?
Ainel.
« 'rran»iikns, Trin. el Tol. ' Lacescenl, Tol.
* Languescet, omn. noslr.
• Crepuscuta, Tol.
** Cohwrebunt, .\mcl. "Var^/njs dcesl iu oiuuib. nost.
" Superest, Amel.
" Fetor deest in Trin. et ToL
'^ Ita Trin. et Tol. Caeteri cuin Feu. repedabo.
" Allritus reposuimus ex Trin. , qu;c vera lecfio cst abs dubio, quamvis c;eteri scribiml aslrictus.
"* Et per aeriw potcstatis levitales vagabunde jereit' dus. Trin. ei Amel.
" Victoriiv, Trin.
" Nutus, Trin.
" Tencri, Triu. et Amel.
" Feu-ard. , exactius. Noslri oran. , expresttus.
*' Trin. et A.m., ipso vocanieingrediar, etc.
" Pcrmiserit : sanior leclio, quam exhibcul nostri
7t
S. niLDEFONSF EPISCOPI TOT.ETAM
Tt
eeverem libi, ostcnilain lil»i, cnarrein iibi, promain, A rtU, il>i crnm, ei nunc Dnniinus misit me, et spiiiius
expcdiam, convincam, probcm, quis esl idcm ipse qui vcnii, ei unde venit, ei qiiando venil, et ubi venit, el quarc venit, ei quomodo venil, et quid cgil. CAPUT V. Sacrum Incarnnlionis expUcat arcamm. Audi jam mmc, quis esl Cbrislus qui vcnit; audi jam nunc, quis esl idem qui vcnil ; non alius quum Dcus, cl omnipotcus Dominus. Dicnt Maiachias: * Vtiiictad tcmplum sanclum suuni uoiiiinalor, ' qucm vos qua:rilis, et angelus lestamenli, quem vos vullis {Malacli. iii). Item in Exodo Patcr de codcra ' ad legislatores : Ecce mitlo angclummcum, qui priece- dat le, et custodial "^ te in via, ct inlroducat in lo- cuin quem pavavi. Obscrva cum, et audi vocein cjus;
cjus {Isai. X1.VI11). Ecce qui primus, ct novissimus, •etfaclor omniura est,mittitur a Doiuino Patre, cni el coa^tcrnus, et coicqualis babelur. llcm quando Cbrislus venit? quando venit? dical .tacob in bene- diclionibiis patriarcbarum. Non dcficiet princcps de Juda, ncc dux de femoribus cjus, doncc veniat qui miltcndus est; et ipse crit cxspectaliogcnlium {Gen xi.ix). Tunc crgo veuit, quando per arabilionem, succcdcute in regno Ilerodc aiicnigena, defecil In " Israel princcps de Juda; in quo dcfeclu advenit ilie qui raiHeudus eiat, quera gentes el populi exspecta- bant. Ilem in Daniele, adse loquentc .•\ngclo : Danicl, animadvcrlc scrnionem, ct intellige visionem. Sop- luagiala hebdomadcs abbreviade sunt super popu-
neccontemnendum pulcs, quianondiinittct cura pec- B lura tuura, et super uibom sanclam tuara, ut con
caveris. Et est nomen meura in i!lo {Exod. xxiii). An quia angelum audis, non puJas esse factorem Deuin, sed qucmpiam angeluin factum? Absit. Ma- gna ccrte demenlia agilaris, si credis Deum cuiquam angelo et potestalera et nomen proprium coniulissc, atque contra luam simul et raeam voccm, ' non sit nnus Deus qui fecerit omnla. Quare angelum dicis illi esse aequalem? * Quod utique dicendura non est, quia ita non est, verum nonest Quis eniminiiubibus aHpiabitur Doraino? Aut quis similis erit Deointer filiosDei (Psa/.LXXxviii), idest, inangelis bonis, eliu ^ hominibus sauclis, quos adoptionis -anioie divinai pateriiitatis pietas fiiios vocat. Unde Chriblusvcnit?* . unde veuil? Vere nonaliundcquamdeDeovenit.Audi ipsum per Salomoneni : Egoexore Altissimiprocessi {Eccli. xxiv). Item Palev in Psalmis de eo : Ex utero ante luciferum genui te {Psal. cix). Hinc et alias ipse per Salomonera : ' Anle colles ego parturiebar (Prov. VI 11). Et Zacharias : Haec dicit '* Dominus exercituuin : post gloriara misit me ad gentcs, quai spoliaverunt vos. Qui eniin teligerit vos, tangct pu- pillara oculi ejus, quia ecce levabo raanum meara su- per eos, et eruut praida his qui serviebant sibi ; et scietisquiaDominusexercituummisit me {Zach. 11). Vide omnipolenlera Dominum excrcltuum ab omni- potente Patre DominoDeo exercituum missum, quan- do Chrislus veiiit. Missus est autem ad gentes post gloriam deitatis, quain apud Patrem habuit, cum fie- rct humilis in fovma servi, qui erat sequalis paler-
summelur prKvaricalio, ct finem accipiat pcccalura, et dcleatur iniquilas, ct adducatur juslitia seinpitcr- na, ct implcatur visio, et prophelia, el ungatur san- ctus sanctorum {Dan. ix). Quod tempus olira esso completura, prxdictaruni rerura ct eventus et exilus docet. '* Item ubi veiiit? dicat Michaeas : Et (u, Bc- thlceni, domus Ephrata, ** nunquam parvula es in millibus Juda : ex te raihi egrcilietur qui sit domina- (or in Israel {Micli. v). Et hoc secundum carnera ; nam secundum divinitalem, illudest quod connectit : Etegressus ejus a diebus ajtemiia^is. Iiem David ; Ainbulabunt de virlute in virtutem, ct videbilur Deus dcorum in Sion {Psal. xxxvm). Item Jcremias in lib. Baruch : Hlc est Deus noster, et non sesti- ' mabitur aller ad eum : qui invenit omnera viain prudcniiie, et osiendit eara Jacob puero suo, el Isiacl dilecto suo ; posi bicc in terris visus est, et cum houiinibus conversatus est {Uar. iii). '* Ilem qiiare Chri.lus venit? Per Isaiara ipse dicit : Spiri- lus Doraini s^ipcr me, propl(.'r quod unxil me, evange- lizarepaupcribus inisit rue, pr;edlcare captivis re- dcmptionem, et caicis visum {Isui. 6). Itein ipse : Ecce Deus nosler, ipse vcnict, '" et salvos nos faciet. I.em Habacuc : Existi in salutem plebis tuse, utsal- vosfacias electos luos {Ilabac. 3). Item quomodo " vcnit? Abjecius utiqueet egenus. Dicat Zacharias:^* Discile, filiye Sion : Ecce rex tuus venit tibi justus ei salvans, pauper, '* ei sedens super asinum indorai- tura {Zacli. ix). In psalrao David deeoaii : Ego au-
nce divinitaii. Iiem Isaias : E^'o primus, et ego 110- " lera sum verraisel non homo, opprobriumhominum,
vissinius; manus qnoque raea fuiidavit tevram, ct et abjeciio plebis. Ilem apud Isaiam ex persona Dei
dextera mea raensa esl coelos. Non a priiicipio in Patris: Ecceinlelligcl servus meus, el exaltabitur,
abscondito locutns sum : ex terapoie antequam lie- et elcvabitur, et sublimis erit valde. Sicut obstupue-
VAUIANTES LECTIONES.
Codices oranes, pro promiseris quod edidii Feu-ar- dentius, non sine mendo.
• Venil, Fcu-ard.
* Noslri oni. tanlum habent : Qitem vos vultis. ' Ad legislatores dicit, Feu-ard. ; sed dicit non esl
m nostr. uiio.
• Te supplevimusex nostris omnibus.
• Non csse umm Deum, Toi.
• Quod vtique veruin non est, idem.
' Hominibus ex noslris omn. Feu-ard., omnibus.
• Item unde venit ? Tiin. et Ara.
• Fe!\-ard. , omncs colles ; scd non legltur omnes
in nostris.
'" Dominus Deus, Trin. et Tolet.
" Jerusaiem, Toi.
" Anlea scribit Feu-ard. : Ubi Christus venit? quod nullus nostrorura habet.
" Nunquid, Trin. el Am,
''' Feu-ardenl. : Quarevenit CiiristusJ Ilem quart vcnit ? Nos edimus ut babct Amel.
*' Salvavit nos, Trin. eiAracl.
*^ Ame\.,Christ'is v^nit?
" Dicite, Trin. et Amel.
" Et dcest in Trin. et Aincl.
75
LIBER DE VIIiGlNITATK PERPETIA S. MAll!/i:.
74
runl supcr (c multi, sic ingloriosiis crit iiitcr viros A aspectus ojiis, et fornia ejus inter filios bominutn. Islc as-pergcl gcnlcs niulliis. Super ipsum conlinc- i)unt regcs os suusn, quia quil>us non nunliatum csl deeo, viJcbunt, otqui non audierunt, oonlemplabiin- lur. Quis ' crcdit auditiiinostro, ctbrachiuiii (loiniiii cui rcvxiatum csi? El ascondct sicut virgiillum co- ram eo, et sicui radix de icrra siiicnli {hui. xxn); non esl spcciesei, nequc decor; ct vidimus euni, ci noncralaspoclus, el dcsideraviinuscum, dospocliun, ct novissinium viroruni, virum doloruni, el scicntem fcrreinnrmilalem; cl quasi ahsconditus vultus cjus ct despcctus, unde ncc rcputaviinus euin. Vere ian- guores nostros ipse lulii, c! dolores nostros ipse por- tavit, et nos puiavimns oiun quasi leprosum, ct pcr- tussum a Deo, el humilialum. I(tse autcm vulncralus cst propter iniquilatcsnostras, et atlrilits cst proptcr scelera nostra; disciplina pacis nostrx' supor cum , ct livore ejus sanali sumus. Omnes nos quasi ovcs
CAPIJT VI.
Oralionc prannissa pvvbni fitinm snncla; Mariic esse Ikum.
crravimus, uiiusquisquc ' in viam suara dcclinavil; cl Dominusposuil in co iniquitatcs omnium noslruni. Ohlalus est, quia ipsc voluil, elnonaperuilos suum. Sicui ovis ad ociisionom duceiur, el sicul agnus coram tondcntc sc oltiiuitcscel, c) ndii apcriet os suuin. Dc angustia ot de judicio suhlalus esl, gcnc- ralionem aulem ojus quis cnarrahit? Quia ahscissus csl de lcrra vivciitiiim, proplcr sceliis papuli mci porcussi cuin; cl dahii impios pro scpuilura , el divi- lcs pro morlo sua , oo quod iniiiuilalcm non feccril, nequc dolus invcnlus fucril in ore cjus. Et Doiiiinus
Ad;ipcri, Jcsiis iiicus, adapori os mcum, cl rople illiid confcssionc miscricordia; iun-. Tarigeoselanri- culam cordis mci dicons : * Adaporirc; ' ut audiani Siuid loquarispcr Spirituin srinctum luum. Rcplo os mcuai laude tua, ut possim enarrarc magnific^^ntias liias, atqiicconfitear lihi inisoriovdias tuas, ci ir.ir.i- Iiilia liia filiis hominum.qiii vivis ct rcgnas insoecula srcculonirn. Amen. Quid ''gisti, dominc? Quaiilun» ad oninipotcniiam unicc Tiinitatis portincl, omnia
■ p-r tc facta sunt,ct sinc lcfactum esl nihii. Quantuni autem ad id altincl, quod spccialiter in lua persona incarnari, cl hominibus apparcrc salvator